Czym są znamiona?

Znamiona można podzielić na trzy główne grupy:

• Znamiona barwnikowe
• Znamiona wywodzące się z naczyń krwionośnych (znamiona naczyniowe)
• Znamiona atypowe (dysplastyczne)

Znamiona naczyniowe oraz wrodzone znamiona barwnikowe (znamiona melanocytowe) są często spotykane u noworodków. Większość z tych znamion to łagodne zmiany skórne.

Znamiona barwnikowe

Wrodzone znamiona barwnikowe (znamiona melanocytowe)

Uważa się, że te znamiona powstają w wyniku zaburzenia na etapie rozwoju komórek barwnikowych (melanocytów) skóry. Wrodzone lub inaczej zwane kongenitalne znamiona melanocytowe występują u 0,2-2,1% wszystkich noworodków. Niektóre z tych znamion są pozbawione pigmentu i dlatego nie są widoczne przy urodzeniu, ale stają się widoczne z czasem, gdy pigment się tworzy.

Znamiona barwnikowe

Zabarwienie znamion waha się od brązowego do czarnego, a pigmentacja może się różnić w obrębie tej samej zmiany. Większość znamion barwnikowych jest płaska, ale zdarzają się również wypukłe, uniesione ponad powierzchnię skóry. Część z nich może być dużych rozmiarów i/lub owłosiona. Choć to normalne, że znamiona urodzeniowe zmieniają się w miarę wzrostu dziecka, to jednak jakiekolwiek zmiany skórne, które zmieniają kolor, kształt lub rozmiar powinny być zbadane pod kątem ryzyka rozwoju nowotworu.

Dzieci z dużymi, wrodzonymi znamionami powinny być starannie monitorowane. Profilaktyczne usunięcie wrodzonych znamion barwnikowych nie oznacza pewnego zabezpieczenia przed ewentualnym rozwojem nowotworu. Nawet jeśli zdecydują się Państwo na usunięcie, pozostałe znamiona muszą nadal być uważnie obserwowane.

W przypadku dużych znamion urodzeniowych ryzyko rozwoju nowotworu skóry (czerniak złośliwy) wynosi 0,5–0,7%. Zwiększona liczba satelitarnych znamion wokół pojedynczego, dużego znamienia urodzeniowego zwiększa ryzyko wystąpienia nowotworu. Jedna trzecia wszystkich czerniaków rozwija się w miejscu innym niż pierwotne znamię.

Plamy mongolskie

Jest to najczęstsza zmiana barwnikowa skóry u noworodków. Częstotliwość ich występowania różni się w zależności od grup etnicznych i jest najwyższa wśród osób o ciemnej karnacji, a także w populacjach azjatyckich i latynoamerykańskich.
Zmiany te pojawiają się, gdy komórki barwnikowe pozostają w głębszych warstwach skóry.

Plamy są płaskimi, niebiesko-szarymi lub brązowymi zmianami skórnymi. Mogą mieć średnicę ponad 10 cm. Zazwyczaj występują na plecach lub pośladkach i mogą być mylnie uznane za siniaki, co może prowadzić do błędnego podejrzenia o przemoc wobec dziecka. Większość plam z czasem blednie i znika do końca drugiego roku życia, dlatego nie jest konieczne żadne leczenie.

Naczyniaki (naczyniaki krwionośne) 

Naczyniaki (naczyniaki krwionośne) to łagodne nowotwory naczyń krwionośnych w skórze. Ich rozwój ma charakterystyczny przebieg, z szybkim wzrostem na początku, po którym następuje wolniejsza spontaniczna regresja. Naczyniaki występują u 1,1–2,6% wszystkich noworodków. Pod koniec pierwszego roku życia występują u około 10% wszystkich dzieci.

Naczyniaki często nie są widoczne po urodzeniu lub pojawiają się tylko jako blada plama. Naczyniaki mogą rozwinąć się u niemowląt w dowolnym momencie w pierwszych miesiącach życia.

W większości przypadków naczyniaki samoistnie się cofają i znikają po okresie niemowlęcym. Do 5. roku życia znika 50% wszystkich naczyniaków, do 7. roku życia jest to 70%, a do 10. roku życia 90%.Leczenie za pomocą lasera może potencjalnie przyspieszyć ten proces u dzieci w wieku 6–7 lat, jednak korzyści z tej terapii są dotychczas słabo udokumentowane. W przypadku naczyniaków, które dotyczą oczu, dróg oddechowych lub ważnych dla życia narządów, wymagane jest szybkie leczenie natychmiast po urodzeniu. Skuteczna w takich przypadkach jest terapia z użyciem beta-blokerów (propranololu).

Znamiona typu plamy wina czerwonego (port wine stain)

Te znamiona są wynikiem zmian w drobnych naczyniach krwionośnych skóry (kapilarach). Ta zmiana skórna występuje u 0,3% wszystkich noworodków i w 85% przypadków jest jednostronna.

Zmiana skórna jest płaska, koloru ciemnoczerwonego do fioletowego. Już po urodzeniu można ją łatwo zauważyć.W przeciwieństwie do naczyniaków zmiany winnej plamy nie bledną z czasem, a ich kolor często ciemnieje. Wraz ze wzrostem dziecka zwiększa się również rozmiar zmiany. Z biegiem czasu w obrębie plamy mogą tworzyć się guzki i tkanka bliznowata.

Zmiana skórna nie wymaga leczenia, ale można zastosować pulsacyjny laser barwnikowy w celu jej rozjaśnienia, jeśli znamię typu czerwonego wina jest uznawane za problem estetyczny. Leczenie przynosi pozytywne efekty u 50-70% pacjentów. Najlepszym momentem na terapię jest okres przed ukończeniem pierwszego roku życia. Zabieg jest bardziej skuteczny w przypadku plam występujących na czole niż na pozostałych obszarach twarzy, a im mniejsza plama, tym lepsze rezultaty.

Wyniki długoterminowych kontroli po leczeniu laserowym wskazują, że niektóre z wcześniej leczonych zmian stają się ponownie ciemniejsze, choć pozostają jaśniejsze niż przed zabiegiem.

Powikłania po leczeniu laserowym mogą obejmować powstawanie blizn oraz przejściowe zwiększenie pigmentacji.

W przypadku plamy czerwonego wina w pobliżu oka należy dodatkowo skonsultować się z okulistą, ponieważ może ona występować w połączeniu z jaskrą.

Znamię naczyniowe płaskie (uszczypnięcie bociana)

Te znamiona urodzeniowe są spowodowane zmianami w małych naczyniach krwionośnych skóry, które się rozszerzają. Uszczypnięcia bociana występują u około jednej trzeciej wszystkich noworodków.

Są to płaskie zmiany skórne koloru łososiowego. Najczęściej występują na karku, ale mogą również pojawiać się na czole, nad oczami lub na skórze głowy. Zmiany stają się jaśniejsze pod naciskiem. W przeciwieństwie do plam czerwonego wina, zazwyczaj pojawiają się po obu stronach twarzy w symetrycznie. 

Są łagodnymi zmianami skórnymi. 40% wszystkich znamion naczyniowych płaskich znika wkrótce po urodzeniu, a większość staje się niewidoczna do 18. miesiąca życia.

Inne znamiona 

Dodatkowe brodawki sutkowe

W fazie embrionalnej może rozwinąć się więcej brodawek sutkowych niż normalnie, w linii biegnącej od środkowej części pachy aż do pachwiny.Takie dodatkowe brodawki mogą występować jednostronnie lub po obu stronach ciała.Mogą obejmować ciemno zabarwiony obszar wokół brodawki (otoczkę), samą brodawkę lub obie te struktury. Ze względu na ich pigmentację, czasami mogą być błędnie interpretowane jako znamiona melanocytowe. W jednym z badań stwierdzono, że 5,6% wszystkich dzieci ma dodatkową brodawkę sutkową lub otoczkę. W większości przypadków są one bardzo małe.

Zmiany skórne tego typu są łagodne. Istnieją sprzeczne dane dotyczące możliwego związku z wrodzonymi wadami nerek, dróg moczowych lub narządów płciowych.

Zmiany skórne towarzyszące wadom wrodzonym kręgosłupa

Czasami zdarza się, że dolna część kanału kręgowego (cewa nerwowa) nie zrośnie się prawidłowo w trakcie stadium embrionalnego. W wyniku tego rdzeń kręgowy i korzenie nerwowe są stosunkowo niechronione, co może prowadzić do poważnych uszkodzeń nerwów w obrębie dolnej części ciała i nóg. Podczas gdy niektóre z tych wrodzonych wad, takie jak przepuklina oponowo-rdzeniowa, są wyraźnie widoczne po urodzeniu, inne wady, które są osłonięte przez skórę, mogą być trudne do wykrycia (np. rozszczep kręgosłupa). Badania sugerują, że w około połowie przypadków takich wad kręgosłupa występują również zmiany skórne. 

Zmiany skórne wzdłuż linii środkowej ciała, w dolnej części pleców — mogą to być małe, łagodne guzy tłuszczowe (tłuszczaki), małe zagłębienia, małe kanały w tkance podskórnej (zatoki), małe narośla, naczyniaki lub intensywny wzrost owłosienia— są markerami skórnymi wskazującymi na niepełne zespolenia kręgosłupa. Jeśli na linii środkowej ciała znajdują się dwie lub więcej wrodzonych zmian skórnych, jest to silny wskaźnik wady wrodzonej w obrębie kręgosłupa.

W przypadku podejrzenia chorób towarzyszących powinny zostać przeprowadzone badania obrazowe. Rezonans magnetyczny (RM) jest najlepszą metodą diagnostyczną, jednak wymaga narkozy. 

Dalsze informacje

• Znamiona wrodzone (znamiona barwnikowe)
• Czerniak złośliwy
• Znamiona urodzeniowe u noworodków — informacje dla lekarzy

Autorzy

• Martina Bujard, dziennikarz naukowy, Wiesbaden
• Magda Łabęcka, lekarz, Kraków (recenzent)