Co to są polipy?

Polipy jelita grubego

Polipy jelita grubego to uwypuklenia błony śluzowej jelita grubego lub odbytnicy. Są zwykle łagodne, ale mogą przekształcić się w guzy złośliwe (rak jelita grubego). Chociaż polipy zwykle nie powodują objawów, u niektórych chorych występuje krew/śluz w stolcu lub biegunka, skrajniw także dolegliwości związane z rozmiarem polipa - bardzo duże mogą powodować zaparcia lub niedrożność.

Polipy są stosunkowo rzadkie w grupie wiekowej poniżej 50 lat, ale występują u 30–40% populacji w grupie wiekowej powyżej 60 lat. W zachodnich krajach uprzemysłowionych zarówno polipy, jak i raki jelita występują częściej niż w krajach rozwijających się; tutaj około 50% osób powyżej 70. roku życia ma polipy jelita grubego. U młodszych pacjentów polipy zwykle tworzą się w lewej części jelita grubego; u starszych pacjentów coraz częściej dotyczy to również prawej części. Polipy okrężnicy występują rzadziej u kobiet niż u mężczyzn (w stosunku ok. 1:2).

Najczęściej nie wiadomo, dlaczego u niektórych osób tworzą się polipy jelitowe, u niektórych pacjentów pewną rolę odgrywają określone choroby genetyczne.

Patogeneza

Przyczyna pojawiania się polipów jest nieznana. Prawdopodobnie dieta niskobłonnikowa i częste spożywanie czerwonego i przetworzonego (wędzonego) mięsa zwiększa ryzyko zachorowania na raka jelita grubego. Nie jest jednak do końca jasne, czy dotyczy to również ryzyka wystąpienia polipów.

Istnieją jednak choroby genetyczne, w których tworzą się polipy: w rodzinnej polipowatości gruczolakowatej (familial adenomatous polyposis - FAP) w jelicie rozwijają się setki do tysięcy polipów. U osób dotkniętych tą chorobą polipy rozwijają się zwykle w wieku powyżej 10 lat, a praktycznie we wszystkich przypadkach w ciągu życia przekształcają się w raki. Rak jelita występuje często również w innej chorobie genetycznej, tak zwanym dziedzicznym niepolipowatym raku jelita grubego (hereditary non-polyposis co-lorectal cancer - HNPCC, zespół Lyncha).

Naukowcy zakładają, że rak jelita grubego rozwija się z błony śluzowej jelita, początkowo niewykazującej zmian patologicznych, poprzez pośrednie stadium polipów. Istnieją różne rodzaje polipów. Rak zazwyczaj powstaje z rodzaju polipa znanego jako gruczolak - gruczolak to polip, który zawiera tkankę gruczołową jelita. Gruczolaki rosną i mogą stać się złośliwe. Zwykle mija wiele lat, zanim dojdzie do przemiany w zmianę złośliwą. Polipy/gruczolaki o średnicy nieprzekraczającej 5 mm są zazwyczaj nieszkodliwe.

Transformacja nowotworowa występuje nawet w 10% wszystkich przypadków gruczolaków. Rak rozwija się z mniej niż 0,9% gruczolaków o średnicy 5–10 mm i praktycznie nie rozwija się z gruczolaków o średnicy mniejszej niż 5 mm. Zmiany nowotworowe stwierdza się jednak w 20–50% przypadków gruczolaków o średnicy powyżej 2 cm. Jednak nie tylko rozmiar, ale także struktura tkanki polipów odgrywa rolę w ryzyku zachorowania na raka. Z tego powodu regularne kolonoskopie są ważne dla pacjentów dotkniętych chorobą, ponieważ pozwalają lekarzowi na dokładniejszą ocenę polipów. Istnieją pewne cechy (wzór wzrostu, powierzchnia itp.) polipów, które można wykorzystać do oceny ryzyka rozwoju nowotworu złośliwego. Tylko badanie histologiczne polipa pozwala na sformułowanie całkowicie pewnego rozpoznania.

Diagnostyka

Choroba zwykle powoduje niewiele objawów lub nie wywołuje ich wcale. Jednak krew lub śluz w stolcu, nieregularne wypróżnienia, ból brzucha lub niedokrwistość mogą wskazywać na polipy jelit. Bardzo duże polipy rzadko mogą również prowadzić do niedrożności jelit. Najważniejszą metodą diagnostyczną w kierunku polipów jest kolonoskopia . Podczas kolonoskopii wszystkie znalezione polipy są w miarę możliwości usuwane i badane histologicznie. Bez dokładnego zbadania rodzaju tkanki nie można jednak określić, czy polipy są łagodne, czy zawierają komórki nowotworowe.

Leczenie

Wszelkie znalezione polipy powinny zostać usunięte i zbadane mikroskopowo. Często polipy są usuwane już podczas kolonoskopii. Ma to na celu zapobieganie transformacji w zmianę złośliwą, która może wystąpić nawet u 10% po wielu latach. Procedura rzadko prowadzi do powikłań. 

Po usunięciu polipa/gruczolaka tkanka jest szczegółowo badana w laboratorium. Jeśli polip został całkowicie usunięty i nie wykazuje żadnych złośliwych komórek, ponowna kolonoskopia jest zwykle zalecana po 8-10 latach. Jeśli jednak nie można było usunąć wykrytego polipa (np. z powodu zbyt wysokiego ryzyka krwawienia w przypadku przyjmowania leków rozrzedzających krew) lub tkanka została usunięta niekompletnie, należy zaplanować kolejną endoskopię w celu rozszcerzenia margines usunięcia zmiany. Jeśli tkanka wykazuje komórki nowotworowe, konieczne są dalsze badania i postępowanie dodatkowe. 

W przypadku zdiagnozowania rodzinnej polipowatości gruczolakowatej (familial adenomatous polyposis - FAP, zwanej również polipowatością jelita grubego) zaleca się regularne wykonywanie kolonoskopii od 10. roku życia. Osobom dotkniętym tą chorobą zaleca się chirurgiczne usunięcie całej okrężnicy i odbytnicy już w okresie dojrzewania, ponieważ ryzyko przeoczenia złośliwego guza jelita pomimo regularnych badań jest bardzo wysokie. Ponieważ polipy mogą również rzadziej tworzyć się w jelicie cienkim lub żołądku, pacjentom zaleca się od około 25.-30. roku życia regularne wykonywanie gastroskopii. Polipy mogą być usuwane pojedynczo. Ponieważ choroba jest genetyczna, możliwe jest uzyskanie porady genetycznej, tj. uzyskanie  informacji o tym, jak wysokie jest ryzyko dalszego dziedziczenia. 

Rokowanie

Czasami polipy mogą stać się złośliwe po wielu latach. Ponieważ trudno jest ocenić, które polipy mogą rozwinąć się w ten sposób, wszystkie znalezione polipy są zwykle usuwane.

Zapobieganie

Następujące środki mogą zmniejszyć ryzyko zachorowania na raka jelita: dieta o wysokiej zawartości błonnika, ograniczenie spożywania alkoholu, rzadkie spożywanie czerwonego lub przetworzonego (np. wędzonego) mięsa, owoce lub warzywa 5 razy dziennie. Badania wykazały, że niektóre leki mogą zapobiegać rozwojowi raka jelita, ale wyniki te są nadal zbyt niepewne, aby sformułować zalecenia.

Zaleca się udział w badaniach przesiewowych w kierunku raka jelita od 50. roku życia, tj. wykonanie kolonoskopii. Pacjenci ze zwiększonym ryzykiem (np. z krewnymi chorymi na raka jelita lub z rodzinną polipowatością jelita grubego opisaną powyżej) powinni poddawać się kolonoskopii w młodszym wieku.

Dodatkowe informacje

• Rak jelita grubego i odbytnicy
• Kolonoskopia
• Polipy jelita grubego i odbytnicy – informacje dla personelu medycznego

Autorzy

• Susanne Meinrenken, dr n. med., Brema