Podłoże

Większość przypadków nagłej śmierci u młodych sportowców (poniżej 35. roku życia) podczas aktywności fizycznej wynika z wad serca. Występowanie wcześniejszych objawów jest niezwykle rzadkie, dlatego trudno przewidzieć takie zdarzenie. W Polsce obowiązują regulacje prawne pomagające w identyfikacji sportowców, u których ryzyko nagłej śmierci jest podwyższone. 

Częstotliwość występowania

Częstotliwość występowania nagłego zgonu sercowego wynosi 2 na 100 000 sportowców rocznie; głównie mężczyzn. 

Przyczyny

Istnieje szerokie spektrum chorób, które mogą powodować nagłą śmierć młodych sportowców podczas wysiłku fizycznego. Choroby te łączy fakt, że są to różne formy wad serca. Według amerykańskiej analizy najczęstszą przyczyną nagłego zgonu sercowego u młodych sportowców jest choroba mięśnia sercowego (kardiomiopatia przerostowa [36%] lub arytmogenna kardiomiopatia prawej komory [4%]), kolejną przyczyną są wrodzone zmiany w naczyniach krwionośnych serca (wrodzone nieprawidłowości naczyń wieńcowych [17%]), zapalenie mięśnia sercowego (zapalenie mięśnia sercowego [6%]) lub zaburzenia genetyczne kanałów jonowych w sercu (zespół długiego QT i zespół Brugadów [4%]). Jeszcze rzadszą przyczyną są zaburzenia w układzie przewodzenia elektrycznego serca (zespół Wolffa-Parkinsona-White'a lub wstrząśnienie serca) lub patologiczne wypadanie zastawki mitralnej serca charakterystyczne dla zespołu Marfana.

U sportowców w wieku powyżej 35 lat choroba wieńcowa jest najczęstszą przyczyną występowania incydentów sercowych podczas uprawiania sportu.

Cechy szczególne niektórych chorób

Kardiomiopatia przerostowa

Jest to choroba mięśnia sercowego charakteryzująca się jego przerostem. Jak wspomniano wcześniej, jest to najczęstsza przyczyna nagłych zgonów związanych ze sportem. W USA choroba ta była przyczyną ponad jednej trzeciej wszystkich przypadków. Predyspozycje do tej choroby mogą być rodzinne lub może ona prowadzić do przypadków wczesnej, nagłej śmierci (poniżej 50. roku życia) w dalszej rodzinie. Stan ten może powodować wywołany wysiłkiem ból w klatce piersiowej lub prowadzić do utraty przytomności. W niektórych przypadkach podczas badania lekarskiego można wykryć nieprawidłowe tony serca.

Choroba niedokrwienna serca

Pojęcie to odnosi się do przypadków dusznicy bolesnej i zawału serca w bardzo młodym wieku. Predyspozycje do wczesnej choroby wieńcowej, przedwczesnego nagłego zgonu, wrodzonej choroby wieńcowej serca lub podwyższonego stężenia cholesterolu mogą być rodzinne. Stan ten może powodować związany z wysiłkiem fizycznym, ból w klatce piersiowej, utratę przytomności lub zauważalne zmęczenie. W badaniu lekarskim zazwyczaj nie stwierdza się nieprawidłowości.

Zapalenie mięśnia sercowego

Ta choroba jest spowodowana stanem zapalnym w mięśniu sercowym. Chorzy mogą odczuwać dolegliwości, jak znużenie, zauważalne trudności w oddychaniu podczas wysiłku, utrata przytomności, kołatanie serca lub zaburzenia rytmu serca. Może nawet dojść do ostrej niewydolności serca. W badaniu lekarskim zazwyczaj nie stwierdza się nieprawidłowości, ale u niektórych osób występują skurcze dodatkowe, nieprawidłowe tony serca i objawy niewydolności serca.

Arytmogenna kardiomiopatia prawej komory

Jest to wada serca, która wynika z zaburzeń mięśni prawej komory. Predyspozycje do przedwczesnego nagłego zgonu mogą być rodzinne. Choroba ta występuje nieco częściej u osób z regionu morza śródziemnego. Osoba sama może zauważyć dolegliwości, jak kołatanie serca lub powtarzające się epizody utraty przytomności. Badanie lekarskie nie daje podstaw do diagnozy.

Zespół długiego QT

U podstaw choroby leży błąd w transmisji sygnału elektrycznego w sercu. Predyspozycje do przedwczesnego nagłego zgonu mogą być rodzinne. Osoba może cierpieć z powodu kołatania serca lub powtarzającej się utraty przytomności. Badanie lekarskie nie daje podstaw do diagnozy. Zespół Brugadów jest powiązaną z tym chorobą, która może również prowadzić do nagłego zgonu młodych sportowców.

Zespół Marfana

Jest to zaburzenie wrodzone, które charakteryzuje się szeregiem cech. Osoby chore są wyjątkowo wysokie, mają długie ramiona i palce, prawdopodobnie wadę zastawki serca, wady narządu wzroku, a także wady innych organów. Predyspozycje do zespołu Marfana lub przedwczesnego nagłego zgonu mogą być rodzinne.

Profilaktyczne badania lekarskie dla sportowców

Jakie są cele badania?

Profilaktyczne badanie lekarskie dla sportowców ma na celu wykrycie chorób, które stanowią zagrożenie dla zdrowia podczas aktywności fizycznej.

Kto posiada uprawnienia do wydania orzeczenia dla zawodników?

Zgodnie z przepisami uprawnienia posiadają:

• Lekarz specjalista w dziedzinie medycyny sportowej – posiada pełne uprawnienia dla wszystkich zawodników.

• Lekarz z certyfikatem kursu wprowadzającego do specjalizacji w dziedzinie medycyny sportowej – może orzekać w przypadku dzieci i młodzieży do 21. roku życia oraz zawodników między 21. a 23. rokiem życia.

• Lekarz Podstawowej Opieki Zdrowotnej (POZ) – posiada uprawnienia do wydawania orzeczeń dla dzieci i młodzieży do 19. roku życia (na podstawie bilansu zdrowia) oraz dla zawodników między 19. a 23. rokiem życia (na podstawie posiadanej dokumentacji medycznej).

Jak przebiega badanie?

Badanie lekarskie obejmuje wywiad. Celem jest wykrycie objawów, oznak lub skłonności dziedzicznej do chorób serca. Ponadto przeprowadzane jest badanie przedmiotowe, podczas którego mierzy się tętno i ciśnienie tętnicze, osłuchuje się pracę serca i ocenia ewentualne objawy choroby serca. Ponadto wykonywane sa badania: badanie EKG, badanie morfologii krwi obwodowej wraz ze wzorem odsetkowym, oznaczenie stężenia glukozy w surowicy krwi, badanie ogólne moczu

Lekarz może zadać następujące pytania:

• Czy kiedykolwiek doszło lub prawie doszło do omdlenia podczas intensywnego wysiłku fizycznego lub po nim?
• Czy kiedykolwiek podczas ciężkiego wysiłku fizycznego odczuwalny był dyskomfort, ból lub ucisk w klatce piersiowej?
• Czy zdarza się podczas wysiłku fizycznego doświadczać niezwykle szybkiego lub nieregularnego bicia serca?
• Czy podczas wysiłku fizycznego jest obecne odczucie wyraźnych trudności z oddychaniem lub większego wyczerpania?
• Czy kiedykolwiek stwierdzono wysokie ciśnienie tętnicze, wysokie stężenie cholesterolu, nieprawidłowe tony serca lub stan zapalny w sercu?
• Czy kiedykolwiek wykonano / zlecono badanie serca – EKG, echokardiografię?
• Czy w rodzinie występowały przypadki zgonu bez oczywistej przyczyny?
• Czy ktoś w rodzinie ma problemy z sercem?
• Czy ktoś w rodzinie w wieku poniżej 50 lat zmarł z powodu problemów z sercem lub zupełnie niespodziewanie?
• Czy ktoś w rodzinie ma zespół Marfana?

Dodatkowe informacje

• Kardiomiopatia przerostowa
• Zwężenie aorty
• Dusznica bolesna
• Zapalenie mięśnia sercowego
• Zespół Marfana
• Arytmogenna kardiomiopatia prawej komory
• Zespół długiego QT
• Palenie szkodzi zdrowiu
• Dlaczego warto rzucić palenie i jak to zrobić?
• Ocena ryzyka sercowo-naczyniowego u sportowców – informacje dla lekarzy

Autorzy

• Prof. Sławomir Chlabicz, (readktor/recenzent)
• Kalina van der Bend, lekarz, Blachownia (recenzent)
• Hannah Brand, absolwentka studiów medycznych, Berlin