Co to jest zespół Klinefeltera?

Zespół Klinefeltera jest chorobą wrodzoną i spowodowaną mutacją genetyczną. Najczęściej występuje dodatkowa kopia chromosomów płci (47 XXY). Ta aberracja chromosomowa prowadzi do nieprawidłowego rozwoju jąder, co skutkuje hipogonadyzmem (upośledzeniem funkcji jąder) i niedoborem męskiego hormonu testosteronu. Produkcja plemników (spermatogeneza) jest również zmniejszona. Poza tym zewnętrzne narządy płciowe są zazwyczaj prawidłowe.

Niedobór testosteronu powoduje, że chorzy płci męskiej wykazują w okresie dojrzewania następujące nieprawidłowości: 

• zwykle wyższy wzrost niż rówieśnicy tej samej płci
• często małe piersi o kobiecym kształcie (ginekomastia).

U niektórych osób występują zaburzenia rozwoju intelektualnego oraz podwyższony poziom hormonu folikulotropowego, zwanego FSH.

Zespół Klinefeltera został po raz pierwszy opisany przez lekarzy Klinefeltera, Reifensteina i Albrighta w 1942 roku.

Częstość występowania

Zespół Klinefeltera jest najczęstszą przyczyną hipogonadyzmu i zmienionej liczby chromosomów w genomie. Choroba występuje u około 1 na 660 noworodków płci męskiej. Zespół Klinefeltera stwierdza się u co najmniej 3% mężczyzn z niepłodnością; prawdopodobnie wiele przypadków pozostaje nie rozpoznanych. 

Przyczyny

Kariotyp (zestaw chromosomów) u 80-90% to 47 XXY. Oznacza to, że istnieje całkowita liczba 47 chromosomów zamiast prawidłowej liczny 46, a dodatkowy chromosom to chromosom płci żeńskiej (X). Inne warianty to kariotyp mozaikowy 46 XY/47 XXY,  48 XXYY, 48 XXXY i 49XXXXY lub kariotyp 46 XX.

W rezultacie dochodzi do niedoczynności jąder, co z kolei prowadzi do zmniejszonej produkcji testosteronu i zaburzeń rozwoju męskich cech płciowych (hipogonadyzm), ze względu na nieprawidłową interakcję hormonalną między jądrami a przysadką mózgową. Zespół Klinefeltera prowadzi do zmian jakościowych w gonadach, co objawia się między innymi niedostateczną produkcją plemników. Pacjenci z mozaikowatością chromosomową zwykle wykazują niewiele objawów.

Zaawansowany wiek matki jest uważany za czynnik predysponujący do wystąpienia zespołu Klinefeltera.

Objawy

W rzadkich przypadkach mały, smukły penis po urodzeniu może już sugerować zespół Klinefeltera. Rzadko podejrzenie pojawia się w dzieciństwie ze względu na szybki wzrost i zaburzenia zachowania. Inne objawy, które mogą wystąpić już w dzieciństwie to:

• opóźniony rozwój mowy
• dysleksja
• trudności w uczeniu się, czytaniu i pisaniu
• deficyty uwagi
• trudności w wykonywaniu lub rozwiązywaniu zadań.

Często jednak rozpoznanie stawiane jest dopiero w okresie dojrzewania, ponieważ do tego czasu rozwój fizyczny dziecka nie wykazuje żadnych nieprawidłowości.

U chorych chłopców stwierdza się małe, twarde jądra (około 1,5 x 1,5 cm), rozrost piersi, zmniejszone owłosienie ciała i zmienioną budowę ciała (wysoki wzrost, zmniejszona masa mięśniowa i tendencja do gromadzenia się tkanki tłuszczowej w okolicy brzucha). Anomalie zębów i wady zgryzu występują nieco częściej niż w normalnej populacji. Cechy fizyczne różnią się znacznie w zależności od pacjenta.

Po 25. roku życia około 70% mężczyzn z zespołem Klinefeltera skarży się na obniżone libido i potencję, a tylko 1/5 osób chorych ma normalny zarost. Ponadto mogą wystąpić problemy psychologiczne, takie jak wahania nastroju, brak energii i zaburzone postrzeganie własnego ciała.

Przy większej liczbie chromosomów X (XXXY, XXXXY) często obserwuje się poważne nieprawidłowości fizyczne i intelektualne.

Diagnostyka

Podczas diagnostyki proawdzonej przez specjalistów, oznaczone zostają określone hormony w surowicy krwi i moczu. Hormon FSH jest uważany za najlepszy wskaźnik zespołu Klinefeltera. Hormony FSH, LH, SHBG i prolaktyna są podwyższone, podczas gdy testosteron w surowicy jest obniżony. Rozpoznanie potwierdza sie podczas analizy chromosomów białych krwinek (limfocytów).

Czasami badanie wykazuje prawidłowy kariotyp. W takich przypadkach wykonuj się dodatkowo analizę tkanki skóry lub jąder. Analiza ejakulatu ujawnia brak plemników w nasieniu u ponad 90% chorych z kariotypem 47 XXY (azoospermia). Plemniki są rzadko widoczne i zwykle wykazują zmniejszoną ruchliwość i zmieniony kształt.

Rozpoznanie możne być postawione podczas badań bilansowych u pediatry, badania przed pójściem do szkoły lub u urologa. U osób dorosłych rozpoznanie jest często stawiane w trakcie diagnostyki niepłodności.

W celu wykluczenia chorób współistniejących wskazane może być wykonanie badania echokardiograficznego lub pomiaru gęstości kości.

Leczenie

Terapia zastępcza testosteronem

Zespół Klinefeltera jest nieuleczalny. Zazwyczaj osoby chore otrzymują testosteron od początku okresu dojrzewania. Hamuje to wzrost na długość, dzięki czemu pacjenci rozwijają prawidłową dla wieku wysokość ciała. Leczenie testosteronem ma pozytywny wpływ na nastrój i zachowanie, poprawia koncentrację i samoocenę. Zmniejsza również zmęczenie, drażliwość oraz poprawia zaburzony rytm snu i czuwania. Dożywotnia supelementacja testosteronu poprawia libido, gęstość kości i jakość życia. Rzadko jednak jest skuteczna w przypadku ginekomastii (powiększonych piersi).

Leczenie testosteronem prowadzą lekarze specjaliści, a czas rozpoczęcia terazpii jest ustalany indywidualnie. Nowoczesne preparaty testosteronu są wstrzykiwane domięśniowo co trzy miesiące i zapewniają stabliny poziom testosteronu. Alternatywnym sposobem jest zastosowanie preparatów w postaci żelu lub plastrów naklejanych na skórę. Nie zaleca się stosowania tego hormonu w tabletkach, ponieważ prowadzi to do dużych wahań poziomu testosteronu w ciągu dnia.

Dalsze możliwości leczenia

W przypadku powiększonych piersi, zabieg chirurgiczny może przynieść dobre efekty estetyczne i zmniejszyć stres psychiczny. Przydatne może być również wsparcie psychologiczne, a u niektórych chorych terapia logopedyczna.

Niespełnione pragnienie posiadania dzieci

W przypadku niepłodności można podjąć próbę spełnienia chęci posiadania dzieci poprzez zapłodnienie in vitro. Alternatywnie, nasienie można pobrać za pomocą zabiegów mikrochirurgicznych. Możliwe jest również pobranie nasienia na wczesnym etapie, np. w okresie dojrzewania, i zamrożenie go w celu późniejszego wykorzystania.

Zalecenia dla osób chorych

Oprócz leków szczególnie ważna jest aktywność fizyczna i zdrowy styl życia ze względu na zwiększone ryzyko przedwczesnej osteoporozy i chorób układu krążenia.

Zapobieganie

Chociaż zespół Klinefeltera jest wrodzony, to nie jest dziedziczny. Nie ma dostępnego leczenia, które mogłoby zapobiec wystąpieniu tej choroby. Ryzyko urodzenia przez pacjentów z zespołem Klinefeltera dziecka z tym samym rozpoznaniem nie jest większe niż w populacji ogólnej, ponieważ pleminiki wydają się mieć prawidłowy zestaw chromosomów 46 XY.

Rokowanie i powikłania

Większość osób chorych ma normalną oczekiwaną długość życia.Zwiększa się jednak zachorowalność na inne choroby:

• rak piersi
• przewlekłe choroby płuc
• choroby serca, zwłaszcza wypadanie płatka zastawki mitralnej
• cukrzyca i uposledzona tolerancja glukozy
• osteoporoza
• żylaki
• owrzodzenia tętnicze kończyn dolnych, zakażenia skóry i wyprysk
• zakrzepica żył głębokich, zatorowość płucna
• choroby autoimmunologiczne, w tym toczeń rumieniowaty układowy, zespół Sjögrena i reumatoidalne zapalenie stawów
• choroby neurologiczne, w tym mózgowe porażenie dziecięce, padaczka i choroby oczu
• guzy śródpiersia
• Pproblemy behawioralne i psychiatryczne.

Niepłodność u osób z zespołem Klinefeltera występuje częściej niż w populacji ogólnej. Tylko 5% pacjentów jest w stanie spełnić swoje pragnienie posiadania dzieci w sposób naturalny.

Dodatkowe informacje

• Hipogonadyzm u mężczyzn.
• Powiększenie gruczołów sutkowych (ginekomastia).
• Niespełnione pragnienie posiadania dzieci.
• Osteoporoza.
• Owrzodzenia podudzi lub stóp.
• Zakrzepica żył głębokich.
• Zespół Klinefeltera – informacje dla lekarzy.