Czym są spowodowane bóle pleców u dzieci?

Bóle pleców u dzieci i młodzieży występują stosunkowo często, jednakże nie tak często jak u dorosłych. Mechaniczne problemy z plecami wynikające ze zbyt długiego korzystania z komputera w pozycji pochylonej, forsownej aktywności fizycznej czy noszenia ciężkich plecaków rzadko są przyczynami bólu pleców u dzieci.

Przyczynami uporczywego bólu pleców u dzieci są w wielu przypadkach wrodzone lub nabyte wady rozwojowe (takie jak wady kręgosłupa czy kręcz szyi), stany zapalne, urazy lub złamania w obrębie kręgosłupa czy urazy okolicznych mięśni, choroby kości i chrząstek, rzadziej guzy.

Podczas gdy bóle brzucha często wskazują na stres lub problemy emocjonalne/psychologiczne, bóle pleców są zwykle wynikiem faktycznych chorób narządowych. Jednak taki ból (zwłaszcza w dolnej części pleców) może być również wyrazem trudności psychologicznych lub społecznych.

Chociaż możliwe przyczyny bólu pleców u dzieci i młodzieży są liczne, to u ponad jednej trzeciej chorych nie udaje się ustalić jednoznacznej przyczyny.

Większość chorób powodujących bóle pleców u dzieci nie wymaga natychmiastowego leczenia. Istnieją jednak objawy, które nogą wskazywać na poważne schorzenia. W takich przypadkach należy jak najszybciej jak to możliwe zwrócić się o pomoc lekarską:

• Dzieci, które mają mniej niż 10 lat.
• Gorączka i utrata masy ciała
• Ciągłe i nocne bóle.
• Ogólne złe samopoczucie.
• Inne poważne objawy, takie jak promieniowanie bólu do kończyn dolnych.
• Problemy z oddawaniem moczu lub stolca.
• Urazy, choroby nowotworowe lub gruźlica przebyte w przeszłości. 

Częstość występowania

Bóle pleców zwykle objawiają się dopiero wtedy, gdy dziecko zaczyna chodzić i są dość powszechne w okresie dojrzewania:

• Od 3 do 6 lat: 3%
• Od 7 do 10 lat: 7%
• Od 11 do 13 lat: 18%
• Od 14 do 18 lat: 44%.

Dziewczynki zgłaszają bóle pleców częściej niż chłopcy. Bóle pleców występują również częściej u dzieci z nadwagą.

Przyczyny

Nagły (ostry) początek bólu pleców

• Nadwyrężenie mięśni w okolicy pleców
  • Ból pojawia się nagle i zwykle jest związany z aktywnością fizyczną lub występuje po niej.
  • Nie promieniuje, lecz jest zlokalizowany wyłącznie w plecach.
• Dyskopatia, rwa kulszowa
  • Pomiędzy dwoma trzonami kręgów znajduje się sprężysty krążek międzykręgowy.
  • W wyniku urazu lub nadmiernego ucisku krążek ten może się przesunąć i uciskać na rdzeń kręgowy (oraz korzenie nerwowe, czyli nerwy odchodzące tuż od rdzenia) upośledzając ich funkcję.
  • Prowadzi to do bólu pleców, który często promieniuje do jednej kończyny dolnej.
  • Mogą wystąpić inne objawy, takie jak drętwienie, osłabienie stopy, problemy z oddawaniem moczu lub stolca. W takich przypadkach konieczna jest natychmiastowa konsultacja lekarska.
• Złamanie trzonu kręgu lub inne urazy
• Złamanie kręgów kręgosłupa w wyniku poważnego upadku, wypadku samochodowego itp.
• Jeśli w wyniku złamania dojdzie do przesunięcia części kości, mogą wystąpić dolegliwości podobne do tych, jakie występują w przypadku dyskopatii.
• W chorobach kości złamanie trzonu kręgu może wystąpić również bez (ciężkiego) urazu.
• Jeśli w wypadku dojdzie do uszkodzenia więzadeł lub mięśni w okolicy kręgosłupa, pojawia się również ból pleców.
• Ostry ból szyi (kręcz szyi)
  • Jest to wrodzony lub nabyty skurcz mięśni szyi po jednej stronie.
  • Powoduje to stałe lub nawracające pociąganie głowy na bok, co zwykle powoduje ból. 
• Ostre bóle ze znaną deformacją (skolioza)
  • Skolioza to boczne skrzywienie kręgosłupa od osi pionowej, które może mieć różne nasilenie i zazwyczaj nie powoduje ostrego bólu u dzieci.
  • Jeśli mimo to pojawiają się nagłe bóle, to zazwyczaj mamy do czynienia z innymi dodatkowymi chorobami, takimi jak przemieszczenie trzonów kręgów (spondyloliza, kręgozmyk), przepuklina dysku lub guz.
• Zapalenie krążka międzykręgowego
• Zakażenie krążka międzykręgowego prowadzi do gorączki, zmęczenia i ogólnego złego samopoczucia.
• W przebiegu zapalenia krążka międzykręgowego bóle pleców występują często. U małych dzieci pomiędzy 1. a 3. rokiem życia schorzenie może spowodować, że dziecko przestanie chodzić, a u starszych dzieci często występuje również ból brzucha.
• Po zastosowaniu odpowiedniej antybiotykoterapii i unieruchomieniu przez około 3 tygodnie, zapalenie krążka międzykręgowego zwykle udaje się wyleczyć.
• Ból pleców jako towarzyszący objaw zakażeń lub chorób
  • Zapaleniu płuc lub zakażeniu nerek (odmiedniczkowe zapalenie nerek) często towarzyszy ból pleców.
  • Jeśli podczas grypy występuje ból mięśni (mialgia), to osoby chore często skarżą się również na bóle pleców.
  • Gruźlica, która obecnie w krajach uprzemysłowionych występuje rzadko, może przebiegać w niektórych przypadkach z bólami pleców.
  • Choroby zapalne stawów (młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów) lub jelit (choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego) to choroby, w których bóle pleców (ostre i przewlekłe) u niektórych dzieci występują jako objaw towarzyszący.
• Guzy (rzadko)
  • Łagodne lub złośliwe guzy trzonów kręgów mogą prowadzić do bólu pleców.
  • Także niektóre formy białaczek mogą prowadzić do bólu pleców.

Przewlekłe bóle

• Choroba Scheuermanna
  • Zaburzenie wzrostu trzonów kręgów (osteochondroza), prowadzi do zwiększenia krzywizny pleców w okolicy barków.
  • Choroba rozpoczyna się w wieku młodzieńczym, ale zwykle wtedy jeszcze nie powoduje bólu.
  • Pacjenci zazwyczaj skarżą się na bóle pleców dopiero w wieku dorosłym; ból zwykle nasila się pod wpływem wysiłku (często pod koniec dnia).
• Boczne skrzywienie kręgosłupa (skolioza)
  • Rozwój skrzywienia bocznego kręgosłupa (kręgosłup w kształcie litery S).
  • W mniej cięzkich przypadkach zwykle nie wiąże się z bólami pleców, ale może prowadzić do bólu, jeśli obecne są również inne choroby.
• Spondyloliza i kręgozmyk
  • Wady trzonów kręgów lub nawet przesunięcie trzonów kręgów często prowadzą do przewlekłego bólu pleców, ale także do ostrego bólu pleców.
• Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa (choroba Bechterewa)
  • Ta przewlekła choroba zapalna dotyczy różnych stawów, zwłaszcza małych stawów międzykręgowych.
  • Zwykle zaczyna się w okresie dojrzewania lub u młodych dorosłych.
  • Częstymi objawami są bóle, zwłaszcza dolnej części pleców, oraz sztywność poranna zajętych chorobą stawów.
• Różne wady wrodzone kręgosłupa
  • Istnieje wiele wad wrodzonych jednego lub kilku trzonów kręgowych lub całego kręgosłupa, które mogą prowadzić do nieprawidłowego ułożenia, ograniczenia ruchomości i bólu.
  • Szczególną wadą jest rozszczep kręgosłupa. W lżejszej postaci polega ona jedynie na niewielkiem defekcie w dolnym odcinku kręgosłupa (ukryty rozszczep kręgosłupa) i dlatego czasami nie udaje się jej rozpoznać przy urodzeniu.
• Problemy emocjonalne/społeczne
  • Uporczywe lub nawracające bóle mogą być wynikiem napięcia psychicznego lub reakcją na trudne okoliczności społeczne. Chociaż ból pleców jest występuje rzadziej niż bóle brzucha czy głowy, to jako możliwe przyczyny należy również brać pod uwagę problemy psychologiczne/społeczne.

Co można zrobić samemu?

W większości przypadków bóle pleców u dzieci i młodzieży wynikają z niegroźnych przyczyn, takich jak nadwyrężenie mięśni lub ich skurcz. W takich przypadkach najważniejsze jest uświadomienie sobie, że dolegliwości ustapią same lub po odpoczynku fizycznym. W razie potrzeby można przyjąć tabletkę paracetamolu w celu złagodzenia bólu.

Przydatne może być uzyskanie porady lekarskiej na temat konkretnych ćwiczeń, które dziecko może wykonać, aby złagodzić dolegliwości lub im zapobiec. Jeśli dziecko skarży się na bóle mięśni lub dyskomfort po aktywności fizycznej, względnie bóle pleców, pomocne może być zwiększenie ilości ćwiczeń rozgrzewających i rozciągających.

Kiedy należy szukać pomocy lekarskiej?

• W przypadku silnych, ostrych dolegliwości bólowych ważne jest, aby jak najszybcie zasięgnąć pomocy lekarskiej, zwłaszcza po urazie.
• W przypadku przedłużających się bólów pleców, które nie ustępują, lub w przypadku pogorszenia się znanego już i zdiagnozowanego bólu pleców, należy (ponownie) zgłosić się do lekarza.
• Gorączka, ogólne złe samopoczucie, zmęczenie i utrata wagi, ból promieniujący (do kończyn dolnych), jak również bóle nocne lub dodatkowe objawy, takie jak problemy z oddawaniem moczu lub drętwienie w okolicy kończyn dolnych, powinny być jak najszybciej zbadane przez lekarza.
• U dzieci (zwłaszcza poniżej 10 lat) również ważne jest szybkie zasięgnięcie porady lekarskiej.
• W przypadku bólów, które przeszkadzają w wykonywaniu czynności, w których dziecko chce uczestniczyć, zalecane jest badanie lekarskie.

Co się dzieje podczas badania lekarskiego?

Historia choroby

Pytania, które mogą być zadane:

• Co doprowadziło do bólu?
• Czy dziecko doznało jakiegoś urazu?
• Charakter bólu?
  • Ostry?
  • Nasilający się?
  • Przewlekły?
• Gdzie zlokalizowany jest ból?
• Czy jest to ból promieniujący? Jeżeli tak, to do jakiego miejsca promieniuje?
• Czy ból jest prowokowany przez określone ruchy pleców? Przy pochyleniu do przodu? Przy pochyleniu do tyłu?
• Czy występuje wyraźna sztywność poranna?
• Czy dziecko zgłasza ból pleców w nocy?
• Czy u dziecka występują objawy ogólne, takie jak gorączka lub złe samopoczucie?
• Czy dziecko ma problemy psychospołeczne? Napięcie? Zmiany zachowania?

Badanie lekarskie

Plecy są dokładnie badane pod kątem wad postawy i innych nieprawidłowości. Delikatnie sprawdza się, czy ból występuje w określonych obszarach. Sprawdza się także ruchomość pleców Czy ruch sprawia ból? Czy dziecko może chodzić na palcach stóp i piętach?

Ocenia się siłę mięśni i czy czucie (na dotyk) w kończynach dolnych jest prawidłowe. Poza tym kontrolowane są również odruchy. Mogą być potrzebne specjalne testy, np. w celu wykrycia objawów rwy kulszowej i zapalenia stawów krzyżowo-biodrowych.

Inne badania

Dzieci i młodzież, u których badanie lekarskie nie wykazało żadnych poważnych odchyleń i u których wystąpił krótkotrwały ból wywołany prawdopodobnie przez niewielki uraz, nie muszą być dalej badane. W przypadku podejrzenia poważnego urazu lub innej choroby należy w razie potrzeby wykonać zdjęcie rentgenowskie. Jeśli podejrzenie schorzenia kręgosłupa zostanie potwierdzone, konieczne może być wykonanie rezonansu magnetycznego, tomografii komputerowej lub scyntygrafii. Jeśli podejrzewa się stan zapalny lub infekcję zostaną pobrana krew na badania laboratoryjne.

Skierowanie do specjalisty lub szpitala

Lekarz rodzinny lub pediatra skieruje dziecko do specjalisty lub szpitala, gdy wymagane będą kolejne badania (np. RM) lub zabiegi, które nie mogą być przeprowadzone w przychodni. Natychmiastowe leczenie w szpitalu jest konieczne w przypadku dyskopatii, której towarzyszą zaburzenia oddawania moczu lub podobne ciężkie objawy.

W przypadku podejrzenia poważnej choroby, takiej jak ciężka infekcja lub nowotwór, dziecko zostaje przyjęte do szpitala.

Leczenie

Leczenie zależy od choroby podstawowej. Ostry ból powstały w wyniku niewielkiego urazu podczas uprawiania sportu może wymagać zastosowania leków przeciwbólowych, odpoczynku fizycznego lub też fizjoterapii.

W przypadku wad postawy zwykle wskazana jest fizjoterapia.

Jeśli dziecko ma mniej niż 10 lat lub jeśli występują inne objawy, takie jak gorączka, złe samopoczucie, objawy neurologiczne itp. konieczne jest natychmiastowe zgłoszenie się do lekarza i zazwyczaj również szybkie włączenie leczenia.

Dodatkowe informacje

• Ból spowodowany wypadnięciem krążka międzykręgowego.
• Kręcz szyi.
• Skolioza (boczne skrzywienie kręgosłupa).
• Choroba Scheuermanna.
• Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa.
• Problemy z  kręgosłupem u dzieci — informacje dla lekarzy.

Autorzy

• Joanna Dabrowska-Juszczak, lekarz (redaktor)
• Markus Plank, dziennikarz medyczny i naukowy (recenzent)
• Susanne Meinrenken, lekarz (recenzent)
• Aleksandra Kucharska-Janik, lekarz (recenzent)