Pierwsze działania

Zaniedbywanie i znęcanie się nad dziećmi nadal często pozostają niewykryte. Najpowszechniejsze objawy to częste i nietypowe urazy, problemy natury psychologicznej lub opóźniony rozwój dziecka. Podejrzenie, że wobec dziecka stosowana jest przemoc może pochodzić np. ze szkoły, od personelu medycznego lub pracowników opieki społecznej, ale także może być zgłoszone przez samo dziecko lub członków rodziny.

Zadaniem lekarza rodzinnego jest wówczas dokładne wyjaśnienie sytuacji poprzez rozmowę z rodziną i zbadanie dziecka w celu dokładnej oceny stanu rozwoju fizycznego i psychicznego oraz ewentualnych urazów. Ważne jest, aby postępować z wyczuciem i bez uprzedzeń. Głównym celem poza sytuacją bezpośredniego zagrożenia jest potwierdzenie lub wykluczenie podejrzenia, że dobro dziecka jest zagrożone. Postępowanie zależy od powagi i charakteru podejrzenia o znęcanie się nad dzieckiem.

Jeśli podejrzenie znęcania się nad dzieckiem zostanie potwierdzone, lekarz rodzinny jest odpowiedzialny za podjęcie odpowiednich działań i skontaktowanie się z innymi lekarzami i instytucjami, które zapewnią dziecku wystarczającą ochronę przed dalszą przemocą. Postępowanie w takich przypadkach jest zazwyczaj interdyscyplinarne, tzn. zaangażowani są specjaliści z różnych dziedzin. Mogą to być np. psychiatrzy dziecięcy lub pracownicy socjalni. W ciężkich przypadkach zagrożenia bezpieczeństwa dziecka może być konieczna hospitalizacja w celu zapewnienia stałej opieki i, w razie potrzeby, leczenie dziecka.

Aby instytucje społeczne mogły się zaangażować, rodzice muszą zwolnić lekarza z obowiązku zachowania tajemnicy lekarskiej. Jeśli jednak lekarz rodzinny podejrzewa zagrożenie dla dobra dziecka, wówczas zgoda rodziców/opiekunów prawnych nie jest wymagana. W niektórych przypadkach, np. bezpośredniego zagrożenia dla dziecka, lekarz jest zobowiązany wezwać policję.

Podział obowiązków

W przypadkach znęcania się nad dziećmi osoby reprezentujące różne dziedziny spotykają się, aby współpracować z rodzinami w celu ochrony dziecka i poprawy jego sytuacji. Poniżej wymieniono niektóre z najważniejszych zaangażowanych osób i instytucji:

• Lekarze rodzinni i pediatrzy badają i leczą dzieci oraz kierują je do odpowiednich ośrodków wsparcia.
• Specjaliści, tacy jak psychiatrzy dziecięcy, przejmują dalsze leczenie dzieci.
• W terapię zaangażowani są również psychoterapeuci dzieci i młodzieży oraz psychoterapeuci par i rodzin.
• Szpitale dziecięce mogą leczyć i opiekować się poważnie chorymi i wrażliwymi dziećmi w ramach hospitalizacji.
• Opieka społeczna interweniuje w sytuacjach zagrażających dobru dziecka i może tymczasowo przyjąć je pod opiekę.
• Policja prowadzi sprawy istotne z punktu widzenia prawa karnego.
• Przedszkola, szkoły i instytucje organizują codzienną opiekę nad dzieckiem.

Sposób postępowania

O dalszym postępowaniu decydują zaangażowani specjaliści z różnych dziedzin, w razie potrzeby w porozumieniu z dzieckiem i rodzicami. W pierwszej kolejności plan działania zależy od stopnia nasilenia przemocy i dalszego ryzyka zagrożenia dla dziecka.

W najlepszym przypadku rodzice przyznają się do istniejących problemów i podejmują współpracę w celu poprawy sytuacji. Jeśli według profesjonalnej oceny istnieje niskie ryzyko zagrożenia przemocą, dziecko może pozostać w rodzinie i tam być leczone. Ponadto należy zainicjować zmiany zachowań w rodzinie i omówić istniejące problemy, takie jak przemoc ze strony rodziców czy ich uzależnienia. Rodzina, w której doszło do przemocy wobec dziecka zostaje objęta nadzorem pracowników opieki społecznej, którzy udzielają niezbędnego wsparcia w celu zapewnienia trwałej zmiany. Wizyty domowe pracowników opieki społecznej mogą być wartościowym i długoterminowym elementem wsparcia rodziny i monitorowania sytuacji dziecka.

Jeżeli take postępowanie nie przynoszą żadnego skutku lub jeżeli dziecko doznaje poważnych szkód fizycznych lub psychicznych z powodu dalszego znęcania się lub zaniedbania, może być konieczne tymczasowe przyjęcie go do szpitala, gdzie zostanie szczegółowo zbadane oraz otrzyma odpowiednie leczenie i opiekę.

Lekarze prowadzący konsultują się z opieką społeczną i policją. Jeśli zagrożenie dla zdrowia i życia dziecka wciąż utrzymuje się, istnieją placówki opiekuńcze, które na podstawie decyzji Sądu Rodzinnego przejmują opiekę i wychowanie.

Formy terapii

Leczenie ma na celu przywrócenie i utrzymanie zdrowia fizycznego i psychicznego dziecka w perspektywie długoterminowej. Oczywiście, w przypadku urazów fizycznych lub poważnych opóźnień rozwojowych, priorytetem jest bezpośrednie leczenie medyczne, ew. w warunkach szpitalnych.

W wielu przypadkach znęcania się nad dziećmi i ich zaniedbywania leczenie prowadzone jest przez lekarzy psychiatrów dziecięcych i młodzieżowych, na przykład w formie terapii indywidualnej lub grupowej. Jeśli rodzice są gotowi podjąć działania na rzecz poprawy sytuacji, można również przeprowadzić terapię rodzinną. Regularne, zaplanowane wizyty mogą zapewnić osobom dotkniętym przemocą dodatkowe poczucie bezpieczeństwa i umożliwić specjalistom monitorowanie rozwoju dziecka.

Dodatkowe informacje

Autorzy

• Joanna Dąbrowska-Juszczak, (redaktror)
• Jonas Klaus, lekarz (recenzent)