Content

Informacje ogólne

Definicja

• Tiki klasyfikuje się na podstawie ich charakteru na ruchowe i werbalne (głosowe) oraz ze względu na ich  złożoność na proste i złożone.
• Tiki ruchowe to mimowolne, nagłe, nierytmiczne ruchy, które różnią się rodzajem, intensywnością, częstością występowania i lokalizacją w czasie i nie mają charakteru celowego.
  • Najczęściej występują  wo brębie twarzy i głowy (np. mruganie oczami, kiwanie głową).
  • W szczególnie ciężkich postaciach występują złożone tiki ruchowe obejmujące liczne grupy mięśni z pozornie celowanymi ruchami (np. obracanie się w kółko, skakanie).
  • Określone złożone formy tików ruchowych obejmują kopropraksję (mimowolne, nieprzyzwoite gesty, takie jak wystawianie języka) i echopraksję (automatyczne naśladowanie czynności).
• Tiki wokalne charakteryzują się mimowolnym wydawaniem dźwięków i odgłosów (często odchrząkiwanie i pociąganie nosem, rzadziej głośne krzyki).
  • Do złożonych tików wokalnych zalicza się koprolalię (wypowiadanie nieprzyzwoitych słów), echolalię (powtarzanie słów drugiej osoby) i palilalię (powtarzanie własnych słów). 
• Zespół Tourette'a to zaburzenie neurologiczno-psychiatryczne z obecnością wielu tików ruchowych i co najmniej jednego tiku głosowego.

Częstość występowania

• Tiki
  • Tymczasowe tiki są normalne i występują u 15–25% wszystkich dzieci.¹
• Zespół Tourette'a
  • Częstość występowania w większości krajów wynosi około 1% w grupie wiekowej 5–18 lat.
  • Choroba występuje około 3 do 4 razy częściej u chłopców niż u dziewcząt.²

Etiologia i patogeneza

• Początek choroby wystepuje w dzieciństwie. 
• Prawdopodobnie  jest to zaburzenie, w którym wystepują zmiany biologiczne, genetyczne i odchylenia od normy w niektórych przypadkach wykrywane za pomocą diagnostyki obrazowej.³
• Dziedziczenie
  • Udowodniono istnienie komponentu genetycznego, ale dokładny sposób dziedziczenia nie jest znany.⁴
  • Bliźnięta jednojajowe mają wysoki wskaźnik zgodności wynoszący 89–94%.
  • Komponent genetyczny jest prawdopodobnie złożony i dotyczy kilku genów i lokalizacji genów.
  • Pojedynczy gen nie został jeszcze zidentyfikowany⁵.
• Neurobiologiczne zaburzenie rozwojowe
  • Wydaje się, że genetyczna predyspozycja do tików wynika ze zmian w jądrach podstawnych, szczególnie w jądrze ogoniastym, które jest mniejsze i wykazuje zmiany komórkowe u pacjentów z zespołem Tourette'a.
  • Grupowe badania RM wykazują również zmiany objętości w kilku innych obszarach, takich jak kora przedczołowa, hipokamp, ciało migdałowate i ciało modzelowate.
  • Zmiany w obszarach innych niż jądra podstawne i związek z objawami mogą wskazywać, że mózg przechodzi zmiany kompensacyjne, aby lepiej tłumić tiki.
  • W czołowych i podkorowych częściach mózgu zaangażowane są szlaki dopaminergiczne.
• Zdolności intelektualne
  • Prawidłowe u dzieci z zaburzeniem; jednak nieprawidłowości neuropsychologiczne, takie jak dysgrafia, dysleksja, trudności w uczeniu się lub zaburzenia integracji wzrokowo-ruchowej mogą oznaczać trudności w uczeniu się.⁶
• Konsekwencje
  • Tiki i inne zaburzenia współistniejące mogą prowadzić do gorszych wyników w nauce. 
  • Ryzyko izolacji społecznej, niska samoocena z powodu objawów.

Patofizjologia

• Tiki i zaburzenia współistniejące ulegają poprawie po zastosowaniu selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI) i antagonistów dopaminy, co sugeruje, że czynniki dopaminergiczne i serotoninergiczne odgrywają rolę w patofizjologii zespołu Tourette'a.
• Duże zagęszczenie neuronów dopaminergicznych i serotoninergicznych w prążkowiu oraz występowanie tików w innych zaburzeniach z dysfunkcją prążkowia sugerują, że zespół Tourette'a jest chorobą jąder podstawnych.
• Doniesienia o poprawie po stymulacji gałki bladej lub wzgórza w głębi mózgu również potwierdzają tę teorię⁷ — tak samo jak dane wynikające z diagnostyki obrazowej.

ICD-10 

• F95.2 Zespół tików głosowych i ruchowych [Gilles’a de la Tourette].
• F95 Tiki.
• F95.0 Tiki przemijające.
• F95.1 Przewlekłe tiki ruchowe lub głosowe.
• F95.8 Inne tiki.
• F95.9 Tiki, nieokreślone.

Diagnostyka

Kryteria diagnostyczne⁸

• Zespół Tourette'a
  • Występowanie wielu tików ruchowych i co najmniej jednego tiku głosowego.
  • Częstotliwość tików może z czasem rosnąć lub zmniejszać się.
  • Czas trwania zaburzenia: co najmniej 1 rok.
  • Początek przed 18. rokiem życia.
  • Należy wykluczyć inne przyczyny.
• Tiki przemijające
  • pojedyncze lub wielokrotne tiki ruchowe lub wokalne trwające dłużej niż 4 tygodnie i krócej niż 12 miesięcy
  • początek przed 18. rokiem życia.
• Przewlekłe tiki ruchowe lub głosowe
  • Pojedyncze lub wielokrotne tiki ruchowe lub wokalne, ale nie oba jednocześnie, przez co najmniej 1 rok.
  • Początek przed 18. rokiem życia. 
  • Należy wykluczyć inne przyczyny.

Diagnostyka różnicowa

• Inne choroby przebiegające z ruchami mimowolnymi (zespoły dyskinetyczne) 
• Pląsawica Huntingtona
  • Mimowolne ruchy, które przechodzą z jednej części ciała do drugiej w przypadkowy i nieprzewidywalny sposób, podczas gdy zespół Tourette'a składa się ze stałej liczby określonych tików lub schematów tików, które powtarzają się w przewidywalny i stereotypowy sposób.
• Pozakaźne procesy autoimmunologiczne
  • możliwe czynniki wywołujące tymczasowe tiki spowodowane chorobą autoimmunologiczną: choroby zakaźne związane z paciorkowcami (zapalenie ucha środkowego, zapalenie migdałków, płonica) = zespół PANDAS (pediatric autoimmune neuropsychiatric disorders associated with streptococcal infections = pediatryczne autoimmunologiczne zaburzenia neuropsychiatryczne związane z zakażeniem paciorkowcami).⁹
• Dysocjacyjne zaburzenia ruchu.
• Dystonia
  • Jest to uporczywy skurcz mięśni, który prowadzi do nieprawidłowej postawy. Skurcz można usunąć za pomocą sztuczki sensorycznej, lub dotykając zajetej lub sąsiedniej części ciała.
• Mioklonie
  • szybsze, nagłe, mimowolne skurcze mięśni.
• Jeśli tiki wystąpią po 18. roku życia, należy rozważyć rzadsze przyczyny: tiki polekowe, choroba Wilsona.

Wywiad lekarski

• Tiki to mimowolne lub pozornie zamierzone, nagłe, krótkie, przerywane, powtarzające się ruchy (motoryczne) lub dźwięki (głosowe), które dzielą się na proste i złożone.¹⁰
• Poprawę można osiągnąć poprzez skupienie się i odwrócenie uwagi. Mogą one nasilać się pod wpływem stresu, zmęczenia lub pobudzenia.
• Długotrwałe tłumienie tików może prowadzić do wzrostu napięcia powodującego jeszcze bardziej dramatyczne tiki lub serie tików.
• Poczucie przymusu często poprzedza wystąpienie tików. 
• Koprolalia
  • Przeklinanie jako tik.
  • Chociaż koprolalia jest uważana za typowy objaw zespołu Tourette'a, występuje tylko w około 10% przypadków tego zespołu, zwykle w późniejszym okresie dojrzewania.
  • W przeciwieństwie do normalnego przeklinania, koprolalia jest postrzegana jako niemożliwa do stłumienia i zwykle występuje w nieodpowiednich sytuacjach.
• Więcej informacji można znaleźć w sekcji Badanie przedmiotowe.

Rozwój zaburzenia

• Objawy często zaczynają się od tików twarzy, np. mrugania oczami lub grymasy, które mogą stopniowo rozprzestrzeniać się na resztę ciała (rozprzestrzenianie się czaszkowo-ogonowe).
• Zaburzenie rozpoczyna się około 5–6. roku życia, choć możliwy jest również wcześniejszy początek.
• Tiki głosowe często pojawiają się kilka lat później niż tiki ruchowe.
• Z reguły tiki osiągają maksimum w wieku od 8 do 12 lat, po czym następuje powolna poprawa.
• W zależności od badania, w przebiegu długoterminowym u 59–85% pacjentów zaobserwowano cofanie się objawów po okresie dojrzewania.¹¹ 
• Nie jest jasne, które czynniki decydują o tym, że tiki utrzymują się lub ustępują w wieku dorosłym.

Rozwój i charakterystyka objawów

• Rozwój objawów
  • Tiki mogą być tłumione przez krótki czas, np. podczas badania lekarskiego.
  • Nie wszyscy rodzice/młodzi ludzie rozumieją w pełni pojęcie „tik”. Dlatego ważne jest, aby w trakcie badania aktywnie pytać o mimowolne drgania mięśni i/lub dźwięki i w miarę możliwości poprosić o ich demonstrację.
  • Aktualne objawy
    • W jakim stopniu objawy przeszkadzają dziecku w kontaktach z rodziną, przyjaciółmi, w szkole/pracy?
    • Czy dziecko/nastolatek postrzega swoje objawy jako stresujące?
  • Czy występują inne objawy, takie jak zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne i/lub zaburzenia zachowania?
  • Czy występują inne objawy w postaci zespołu deficytu uwagi i/lub trudności w nauce?
  • Czy występują inne objawy w postaci smutku/depresji?
• Czynniki wyzwalające
  • Wiele dzieci doświadcza nasilenia tików w sytuacjach stresowych, choć pogorszenie możliwe jest również w stanie odpoczynku. Zasadne może być zatem ustalenie, czy dziecko reaguje na określone sytuacje nasileniem tików (indywidualne czynniki wyzwalające).
• Wywiad dotyczący rozwoju
  • Jakie zasoby i mocne strony ma dziecko?
• Wcześniejsze zaburzenia?
• Czy w rodzinie występują podobne zaburzenia i ewentualnie inne zaburzenia rozwojowe?

Współistniejące choroby psychiczne

• Ponad połowa dzieci z zespołem Tourette'a ma również na zaburzenie psychiczne lub zaburzenie rozwojowe, często ADHD (głównie chłopcy) lub zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne (głównie dziewczynki).³
• ADHD.
• Objawy zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych
  • U dzieci z zespołem Tourette'a i zaburzeniami obsesyjno-kompulsyjnymi objawy pojawiają się średnio dwa lata później niż tiki.
• Autyzm i zaburzenia rozwoju psychicznego
  • Tiki często występują u dzieci z autyzmem oraz u dzieci z zaburzeniami rozwoju umysłowego. Czasami odróżnienie stereotypii ruchowej od tików może być trudne.
  • I odwrotnie, dzieci z zespołem Tourette'a mogą wykazywać cechy autystyczne lub wykazywać współistniejące zaburzenia ze spektrum autyzmu. Zazwyczaj jest to zespół Aspergera lub autyzm wysokofunkcjonujący.
• Depresja
  • Depresja może występować jako choroba towarzyszące zespołowi Tourette'a, ale czasami pojawia się również w ramach leczenia farmakologicznego tików (lekami przeciwpsychotycznymi).
• Stany lękowe

Badanie przedmiotowe

Różne rodzaje tików

• Proste tiki ruchowe
  • Mruganie, marszczenie nosa, odrzucanie głowy do tyłu, podnoszenie ramion i grymasy.
  • Zwykle dotyczy to pojedynczego mięśnia lub grupy mięśni i ma postać krótkotrwałego (klonicznego), nieznacznie przedłużonego (dystonicznego) lub utrzymującego się skurczu izometrycznego (tonicznego).
  • Takie tiki mogą być łatwo postrzegane jako ruchy zamierzone i często pozostawać niezauważone.
• Złożone tiki ruchowe
  • Są to nieco bardziej skoordynowane ruchy, które przypominają normalne funkcje motoryczne.
  • Często pojawiają się one bez kontekstu lub w nieodpowiednich sytuacjach i przyciągają uwagę, ponieważ są przesadzone, gwałtowne i powtarzane.
  • Może to być skakanie, bieganie, kompulsyjne dotykanie własnego lub cudzego ciała lub plucie.
  • Kopropraksja (mimowolne, obsceniczne gesty, takie jak wystawianie języka, ruchy masturbacyjne) i echopraksja (naśladowanie czynności) są postrzegane jako szczególnie stresujące.
• Proste tiki wokalne
  • Często są to bezsensowne wypowiedzi lub odgłosy, które pacjenci starają się ukryć, np. kaszel, pociąganie nosem, mlaskanie, chrząkanie, gwizdy, krzyk.
• Złożone tiki wokalne
  • Słowa i zdania.
  • Może to być powtarzanie określonych, w niektórych przypadkach społecznie nieakceptowanych, często nieprzyzwoitych słów (koprolalia, występuje u 15% pacjentów¹²) albo powtarzanie dźwięków lub słów (palilalia).

Badanie fizykalne

• Badanie przedmiotowe i neurologiczne
  • Wykluczenie ogniskowych ubytków neurologicznych w kontekście diagnostyki różnicowej.
  • Przed rozpoczęciem leczenia farmakologicznego należy zawsze wykonać EKG.

Diagnostyka u specjalisty

• Psychiatra dziecięcy lub pediatra, w razie potrzeby badanie interdyscyplinarne (pedagog, psycholog)
  • Globalna Skala Nasilenia Tików Yale (YGTSS) lub porównywalna ocena.
  • Badanie przez psychologa szkolnego, w tym test gotowości szkolnej.
  • Badanie neuropsychologiczne (w razie potrzeby).
• Wykorzystanie diagnostyki obrazowej
  • Nie stosować rutynowo EEG.
  • Obrazowanie jest wymagane w przypadku deficytów neurologicznych lub podejrzenia objawowych tików.

Wskazania do skierowania do specjalisty

• W przypadku zaburzeń, które na podstawie ogólnego badania lekarskiego wydają się zbyt skomplikowane i złożone w diagnostycznie i terapeutycznie.
• Jeśli konieczne jest leczenie specjalistyczne.
• W przypadku złożonych trudności w nauce i problemów behawioralnych.

Leczenie

Cele leczenia

• Podanie opartych na faktach informacji dotyczących choroby w celu uniknięcia poczucia winy u pacjenta i rodziców.
• Szczegółowe omówienie z dzieckiem i rodzicami nieszkodliwości zaburzenia i stosunkowo dobrego rokowania.
• Praca nad emocjonalnymi reakcjami na zaburzenia czynnościowe.
• Wyjaśnienie strategii radzenia sobie, aby dziecko mogło uzyskać kontrolę nad objawami i poczucie autonomii.
• Zapobieganie wtórnym problemom psychiatrycznym w postaci niskiej samooceny, izolacji społecznej itp.
• W wyjątkowych przypadkach można spróbować farmakologicznie lub chirurgicznie zmniejszyć nasilenie objawów.

Ogólne informacje o leczeniu

• Brak specyficznego leczenia choroby. W wielu przypadkach wystarczy szczegółowa edukacja (psychoedukacja) dziecka i jego bliskich.¹³
  • Często intensywność tików zmniejsza się po otrzymaniu przez dziecko rozpoznania, ponieważ zmniejsza się poziom stresu.
• Postawa wyczekująca
  • Przed jakimkolwiek postępowaniem terapeutycznym ważne jest określenie objawów, wahań, zmienności i intensywności oraz obserwowanie ich przez kilka miesięcy.
• Współpraca
  • Ważne jest, aby przed podjęciem decyzji o leczeniu i czasie trwania terapii współpracować nie tylko z rodzicami, ale także z dzieckiem, aby określić poziom obciążenia wywołanego objawami.
  • Omówienie stresu w codziennym życiu, bólu mięśni spowodowanego częstymi tikami, problemów społecznych z przyjaciółmi i kolegami z klasy itp.
  • W przypadku poważnych objawów lekarze i rodzice powinni współpracować ze szkołą i/lub psychologami szkolnymi.
    • Odpowiednie postępowanie w codziennym życiu szkolnym mogą zmniejszyć objawy (małe przerwy, możliwość „pozwolenia tikom na ukazanie się” itp.).
• Farmakoterapia
  • Uzasadniona tylko w wyjątkowych przypadkach, np. przy ogromnym stresie psychicznym lub poważnym upośledzeniu czynnościowym z powodu tików.³
  • Brak specyficznego leku o przewidywalnym i jednoznacznie skutecznym działaniu u dzieci z tikami. W większości badań osiągnięto zmniejszenie nasilenia objawów jedynie o 30%.¹⁴
  • Kannabinoidy
    
    • Istnieją dane z dwóch małych randomizowanych badań kontrolowanych z udziałem łącznie 36 pacjentów, że THC (zobacz artykuł Leki zawierające kannabinoidy) może być skuteczny w leczeniu zespołu Tourette'a. Wyniki te są wstępne i wymagają weryfikacji w odpowiednich badaniach.
• Leczenie chirurgiczne
  • W ciężkich przypadkach próbowano głębokiej stymulacji mózgu, ale wyniki nie są jednoznaczne. Jak dotąd głęboka stymulacja mózgu nie jest stosowana rutynowo.¹⁵
• Terapia poznawczo-behawioralna. 
• W poważniejszych przypadkach leczenie powinno być zindywidualizowane i interdyscyplinarne.

Zalecenia dla pacjentów

• Informowanie rodziny, nauczycieli, kolegów z klasy i innych pracowników szkoły może sprawić, że dziecko z zespołem Tourette'a będzie bardziej akceptowane przez otoczenie.
• Bez takich informacji istnieje wysokie ryzyko, że dziecku będzie doświadczało dokuczania, wyśmiewania lub karania przez rówieśników.

Leczenie farmakologiczne

• Należy rozważyć w szczególnie ciężkich przypadkach lub niewystarczającej odpowiedzi na postępowanie niefarmakologiczne.
• Wybór leku zależy od tego, które objawy są najbardziej ograniczające dla pacjenta (np. tiki albo dodatkowe dolegliwości, takie jak trudności z koncentracją, kompulsje itp.).
• Niektórzy pacjenci wymagają objawowego leczenia farmakologicznego tików przez lata, podczas gdy inni wymagają leczenia tylko w ważnych etapach życia lub w sytuacjach społecznie problematycznych (np. w przypadku prześladowania w klasie lub szczególnych zdarzeniach szkolnych, np. występy okolicznościowe). Ważne jest, aby dowiedzieć się, czego chcą i potrzebują osoby chore.
• Rozpoczęcie leczenia farmakologicznego powinno być zawsze inicjowane przez odpowiednich specjalistów lub w ścisłej współpracy z nimi.
• Wszystkie terapie należy rozpoczynać się od najniższej możliwej dawki leku. Powolne zwiększanie zapobiega wystąpieniu działań niepożądanych i umożliwia ustalenie optymalnej dawki.
• Żaden lek stosowany w leczeniu tików nie jest pozbawiony działań niepożądanych.

Leki

• Za najskuteczniejszą terapię farmakologiczną w leczeniu tików uważa się antagonistów dopaminy.¹⁶
• Risperidon
  
  • Dawka początkowa 0,5 mg wieczorem, u młodszych dzieci 0,25 mg.
  • Możliwe zwiększenie dawki tygodniowo o 0,25–0,5 mg/dobę.
  • W razie możliwości nie przekraczać dziennej dawki 2–3 mg/dobę.
  • Ryzyko przyrostu masy ciała, ew. zaoferować doradztwo żywieniowe.
• Klonidyna
  • Agonista receptora alfa-2 adrenergicznego.
  • Efekt tłumienia tików wydaje się być raczej niski w porównaniu z innymi preparatami.
  • Działania niepożądane: zmęczenie, suchość w ustach i drażliwość. 
• Arypiprazol
  • Dawka początkowa 2,5 mg/dobę.
  • W badaniach zaobserwowano szybką poprawę tików w ciągu kilku dni.
• Tiapryd
  
  • Antagonista dopaminy specyficznie hamujący receptory dopaminy-2 w układzie mezolimbicznym, zapobiegając wywołaniu psychozy lub depresji.
  • Dawka początkowa 2–5–10 mg/kg m.c., zwiększana co tydzień. 
  • Ze względu na krótki okres półtrwania podawanie 3 razy na dobę.
  • Jeśli to możliwe, w okresie dojrzewania nie należy przekraczać dawki dobowej 300 mg.
  • Wysoki profil bezpieczeństwa: początkowo zmęczenie i możliwy zwiększony apetyt; nasilenie tików przy nagłym odstawieniu.
  • Rzadkie działania niepożądane: brak miesiączki, mlekotok, niewielki spadek ciśnienia tętniczego, sztywność mięśni w okolicy ramion/szyi
• Haloperydol
  • Dobrze udokumentowane działanie przeciw tikom, ale obecnie jest stosowany bardzo rzadko ze względu na częste działania niepożądane u dzieci (m.in. zmęczenie, ryzyko wystąpienia objawów pozapiramidowych).
• Działania niepożądane antagonistów dopaminy
  • Leki te mogą wywoływać ostre reakcje dystoniczne, dystoniczny zwrot gałek ocznych, unieruchomienie szczęki, kręcz szyi i opistotonus. W zależności od preparatu, wysokie ryzyko przyrostu masy ciała i wydłużenia czasu trwania odstępu QTc, dlatego dawka podtrzymujaca powinna być możliwie najniższa.
  • Ostre dystonie występują głównie na początku leczenia.¹⁷

Inne metody leczenia

• Leki stosowane w leczeniu dodatkowych dolegliwości/zaburzeń współistniejących
  • Należy zapoznać się z odpowiednimi rozdziałami dotyczącymi leczenia np. myśli obsesyjnych, kompulsji (OCD), zaburzenia hiperkinetycznego itp.
  • U pacjentów z zaburzeniami tikowymi możliwe jest leczenie współistniejących zaburzeń hiperkinetycznych/ADHD za pomocą leków pobudzających ośrodkowy układ nerwowy.
    • Istnieją pewne dowody na to, że atomoksetyna i metylofenidat mogą mieć działanie łagodzące objawy.¹⁸
• Indywidualne strategie relaksacji i radzenia sobie w codziennym życiu.¹⁹
• Psychoterapia w celu przepracowania wtórnych problemów emocjonalnych związanych z chorobą.
• Psychoterapia rodzinna z elementami psychoedukacyjnymi ułatwiająca osobom bliskim pacjenta radzenie sobie z chorobą.
• Terapia behawioralna
  • Najlepiej udokumentowaną nielekową formą terapii pacjentów z zespołem Tourette'a jest trening odwracania nawyków (Habit Reversal Training — HRT).
• Toksyna botulinowa?
  • Wstrzykiwana bezpośrednio do dotkniętych mięśni w przypadku izolowanych tików, np. w grupy mięśni szyi/twarzy lub przy tikach głosowych.
  • Efekt został udokumentowany w kilku badaniach na osobach dorosłych. Badanie kontrolowane placebo wykazało 40% poprawę w porównaniu z placebo.²⁰
  • Działania niepożądane mogą obejmować ból w miejscu wstrzyknięcia i problemy z głosem po wstrzyknięciu do strun głosowych.
• Leczenie chirurgiczne: „głęboka stymulacja mózgu” obustronnie w gałkę bladą¹⁵
  • Wszczepiany jest „rozrusznik”, który wysyła impulsy do określonych części mózgu.
  • Terapia jest nadal testowana i jak dotąd była prowadzona tylko u dorosłych opornych na leczenie.
  • Wydaje się zmniejszać nasilenie tików.
  • Wiąże się z potencjalnie poważnymi działaniami niepożądanymi, takimi jak zakażenia, przejście do fazy hipomanii lub manii²¹ i znacznym pogorszeniem stanu po zaprzestaniu stymulacji.

Przebieg, powikłania i rokowanie

Przebieg

• Najwieksze nasilenie tików obserwuje się w okresie dojrzewania, a następnie w większości przypadków dochodzi do ich zmniejszenia. W zależności od badania, w przebiegu długoterminowym zaobserwowano osłabienie objawów u 59–85% pacjentów.¹¹
• Tiki i ich nasilenie zwykle się różnią (są dobre i złe okresy).
• Zaburzenia uwagi i koncentracji, potencjalnie z hiperaktywnością mogą wystąpić jeszcze przed tikami.
• Objawy często nasilają się w okresie dojrzewania, dlatego dziecko jest w tej fazie jeszcze bardziej podatne na zagrożenia w zakresie samooceny i zachowania.

Rokowanie

• Do tej pory przeprowadzono tylko kilka długoterminowych badań kontrolnych. Zaburzenie może trwać całe życie, ale w większości przypadków w wieku dorosłym utrzymują się tylko minimalne objawy.¹¹ 
• Rokowanie zależy przede wszystkim od tego, w jakim stopniu dzieci/młodzież są w stanie utrzymać pozytywny obraz siebie i nawiązać relacje z rówieśnikami.
  • Dla rokowania istosny jest stopień dodatkowych objawów/zaburzeń współistniejących w postaci trudności z koncentracją i zachowaniem/agresją.

Informacje dla pacjentów

O czym należy poinformować pacjenta?

• W łagodnych przypadkach leczenie polega na dokładnym poinformowaniu dziecka, rodziny i szkoły/przedszkola o chorobie.
• Ważne jest, aby wyjaśnić, że choroba nie stanowi zagrożenia, a objawy mają charakter „mimowolny” i przypomnieć, że naleganie, skupianie się na tikach, karcenie i karanie pogorszy objawy.

Informacje dla pacjentów w Medibas

• Tiki i zespół Tourette'a.