Czym jest zespół metaboliczny?

Definicja

Zespół metaboliczny to połączenie kilku głównych czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych. O zespole chorobowym mówi się wtedy, gdy różne objawy występują w tym samym czasie. Następujące objawy choroby występują w zespole metabolicznym równolegle:

• otyłość (BMI ≥30) lub otyłość brzuszna z magazynowaniem tkanki tłuszczowej w okolicy brzucha (w populacji europejskiej ≥80cm u kobiet i ≥94cm u mężczyzn)
• podwyższone cisnienie tetnicze (>130/85 mmHg) lub nadciśnienie (>130/85 mmHg)
• podwyższone stężenie glukozy we krwi na czczo (≥ 100 mg/dl [≥ 5,6 mmol/l]) lub cukrzyca
• zaburzony metabolizm tłuszczów: podwyższony poziom trójglicerydów (≥ 150 mg/dl [≥ 1,7 mmol/l]) lub obniżony poziom "dobrego" cholesterolu HDL (u mężczyzn: < 40 mg/dl [< 1 mmol/l], u kobiet: < 50 mg/dl [< 1,3 mmol/l]).

Czynniki te zwiększają ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2, chorób serca takich jak choroba wieńcowa (dusznica bolesna, zawały serca), zwężenia tętnic w kończynach dolnych oraz udarów mózgu. Każdy z tych objawów sam w sobie jest czynnikiem ryzyka, ale często występują one razem, przez co szczególnie zwiększają ryzyko. Ponieważ zespół metaboliczny i odpowiadające mu choroby wtórne są częściowo spowodowane stylem życia (brak ruchu, przejadanie się), mówi się również o tym zespole jak o zespole dostatku.

Objawy

Sam zespół metaboliczny rzadko powoduje bezpośrednie objawy, raczej zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia innych chorób. Charakteryzuje się nadwagą lub otyłoscią i brakiem aktywności fizycznej.

Przyczyny

Uważa się, że na zespół metaboliczny duży wpływ ma zachodni styl życia. Do rozwoju zespołu metabolicznego mogą przyczynić się między innymi następujące czynniki:

• predyspozycje rodzinne: inni członkowie rodziny z cukrzycą typu 2
• zaawansowany wiek
• status społeczny
• zwiększona masa ciała (BMI >25)
• zbyt mało ruchu
• dieta uboga w błonnik, wysokotłuszczowa, przejadanie się
• zwiększone spożycie alkoholu
• palenie tytoniu
• długotrwały stres
• zespół policystycznych jajników i inne zaburzenia endokrynologiczne.

W rozwoju zespołu metabolicznego duże znaczenie ogrywa hormon insulina. Jest ona uwalniana, gdy wzrasta poziom cukru we krwi i służy do jego obniżenia poprzez ułatwianie wchłaniania go do komórek. U pacjentów z zespołem metabolicznym poziom insuliny we krwi jest często przewlekle podwyższony, częściowo z powodu przejadania się i braku ruchu. W rezultacie komórki stają się mniej wrażliwe na insulinę, dlatego glukoza we krwi pozostaje podwyższona, ponieważ nie jest wchłaniana do komórek. 

Częstość występowania

Ponieważ istnieją różne definicje zespołu metabolicznego, dane dotyczące częstości występowania są różne. Szacuje się, że w Europie zespół metaboliczny występuje u 30–35% populacji. Częstość występowania wzrasta z wiekiem.

Badania

• Podczas badania lekarskiego lekarz pyta, czy w rodzinie występowały problemy z masą ciała lub czy w ostatnim czasie nastąpiła jej zmiana. Dieta, aktywność fizyczna i palenie papierosów również odgrywają rolę w ocenie ryzyka.
• Mierzone i obliczane są ciśnienie tętnicze, BMI oraz stosunek obwodu talii i bioder.
• Aby oznaczyć stężenie glukozy we krwi i lipidogram (cholesterol, HDL, LDL i trójglicerydy), pobiera się próbkę krwi na czczo. Badane są również parametry nerek i wątroby oraz próbka moczu.
• Wykonuje się badania USG i EKG w celu wykrycia ewentualnych schorzeń istniejących wcześniej.

Leczenie

• Głównym celem leczenia zespołu metabolicznego jest zapobieganie rozwojowi cukrzycy typu 2, chorób serca i udaru mózgu.
• We wczesnych stadiach można to osiągnąć poprzez zmiany stylu życia, z naciskiem na zdrowe odżywianie i ruch.
• W zaawansowanych stadiach potrzebne są również leki, które mogą zmniejszyć ryzyko wystąpienia chorób układu krążenia. Stosowane są przede wszystkim leki obniżające stężenie cholesterolu (statyny). Należy również leczyć inne schorzenia, jak np. nadciśnienie. 
• Aktywność fizyczna
  • Jeśli to możliwe, należy ćwiczyć lub uprawiać sport przez co najmniej 30 minut 5 dni w tygodniu. Obniża to stężenie cukru we krwi, ciśnienie tętnicze i stężenie tłuszczu we krwi, sprzyja utracie masy ciała i zwiększa wrażliwość na insulinę.
• Zmiana diety
  • Należy spożywać więcej owoców, warzyw i błonnika, mniej tłuszczów nasyconych i mniej soli. Zaleca się również spożywanie ryb raz lub dwa razy w tygodniu. Jeśli to możliwe, należy unikać gotowych posiłków i preferować samodzielne gotowanie. Należy wybieraćraczej białe mięso niż czerwone. Taka zmiana diety wpływa pozytywnie na ciśnienie tętnicze, stężenie tłuszczów i cukru we krwi oraz insulinooporność. Utrata masy ciała w wyniku zmiany diety i zwiększenia ilości ruchu będzie dodatkowym pozytywnym skutkiem.
• Zmniejszenie masy ciała: nawet niewielka redukcja masy ciała może zmniejszyć ryzyko wystąpienia chorób wtórnych.
• Palenie tytoniu: zaprzestanie palenia jest jednym z najważniejszych działań zapobiegających chorobom serca i naczyń krwionośnych.

Dodatkowe informacje

• Nadciśnienie tętnicze.
• Nadwaga.
• Aktywność fizyczna: lekarstwo dla ciała i ducha.
• Pełnowartościowa dieta.
• Palenie szkodzi zdrowiu.
• Dlaczego warto rzucić palenie i jak to zrobić?
• Zespół metaboliczny – informacje dla lekarzy.

Autorzy

• Prof. Sławomir Chlabicz (redaktor/recenzent)
• Joanna Dabrowska-Juszczak, lekarz (redaktor)
• Kalina van der Band, lekarz (recenzent)
• Markus Plank, mgr, dziennikarz medyczny i naukowy (recenzent)