Content

Informacje ogólne

Definicja

• Ostra gorączka reumatyczna (acute rheumatic fever — ARF) jest poinfekcyjnym powikłaniem immunologicznym po zakażeniu paciorkowcami beta-hemolizującymi grupy A (PBHA)
  • więcej informacji na temat innych powikłań immunologicznych można znaleźć w artykule: Choroby popaciorkowcowe
• Choroba pojawia się około 2–3 tygodnie po zakażeniu paciorkowcem (zapaleniu gardła, zapaleniu migdałków, szkarlatynie)
  • obecnie bardzo rzadka w krajach rozwiniętych^1-2
• Manifestacja
  • zapalenie serca
    • zapalenie mięśnia sercowego, wsierdzia lub osierdzia, zaburzenia rytmu i przewodzenia, wady zastawkowe (najczęściej niedomykalność mitralna)
    • zajęcie serca w około 50-60% przypadków gorączki reumatycznej
    • powikłania sercowe mają największy wpływ na długoterminowe rokowanie³
    • pierwszy rzut gorączki rzadko prowadzi bezpośrednio do przewlekłej choroby reumatycznej serca¹
  • zapalenie stawów
    • obejmuje duże stawy, niesymetrycznie
    • zwykle nie powoduje trwałych uszkodzeń
    • zajęcia stawów w około 75% przypadków gorączki reumatycznej
  • rumień brzeżny
    • różowe/czerwone zmiany o wyraźnych, pierścieniowatych lub łukowatych brzegach, nieswędzące
    • pojawiają się w około 5% przypadków gorączki reumatycznej
  • pląsawica Sydenhama
    
    • ruchy mimowolne, zaburzenia mowy, chodu, emocjonalne, osłabienie siły mięśniowej
    • występuje w około 10-20% przypadków gorączki reumatycznej
  • guzki podskórne
    • niebolesne guzki na powierzchniach wyprostnych stawów kolanowych i łokciowych
    • u mniej niż 3% pacjentów z gorączką reumatyczną

Częstość występowania

• W krajach rozwiniętych zapadalność i chorobowość od dziesięcioleci stale obniża się, a choroba jest obecnie niezwykle rzadka.
  • zapadalność wynosi 0,1-1 przypadków na 100 000 mieszkańców rocznie w Europie Zachodniej i Ameryce Północnej
  • w badaniach prowadzonych w krajach rozwiniętych po 1975 roku, ujętych w metaanalizie Cochrane dotyczącej oceny skuteczności antybiotykoterapii w infekcjach z bólem gardła, nie obserwowano przypadków ostrej gorączki reumatycznej po zapaleniu migdałków (1036 przypadków bez antybiotykoterapii, 1448 przypadków z antybiotykoterapią)¹
• Częstość występowania choroby jest zależna od warunków geograficznych i społeczno-ekonomicznych
  • w krajach rozwijających odnotowuje się co najmniej 280 000 nowych przypadków rocznie⁴.
  • zapadalność w Europie Wschodniej, na Środkowym Wschodzie, w Azji i Australii wynosi 10–120 przypadków na 100 000 mieszkańców rocznie
• Na całym świecie występuje około 15–30 milionów przypadków reumatycznej choroby serca^4-5
  • około 2,4 miliona tych przypadków występuje u dzieci⁶
  • szacowana liczba zgonów to 230 000–350 000 rocznie⁵ - głównie w regionach Oceanii, Azji Południowej i Afryki Subsaharyjskiej
• Rozkład według wieku
  
  • choroba występuje głównie u dzieci w wieku od 5 roku życia
    • najczęściej około 10. roku życia
    • tylko 5% przypadków dotyczy dzieci poniżej 5 roku życia, ale niemalże nie występuje u dzieci w wieku poniżej 2 lat
  • u dorosłych powyżej 35. roku życia występuje bardzo rzadko

Etiologia i patogeneza

• Infekcja paciorkowcowa (paciorkowce beta-hemolizujące grupy A - GAS, Streptococcus pyogenes) prowadzą do ostrego zapalenia gardła, zapalenia migdałków lub szkarlatyny³
• Powstałe przeciwciała przeciwko paciorkowcom wykazują reakcję krzyżową względem własnych antygenów organizmu^7-8
• podobieństwo strukturalne między białkami M patogenów i tkankami serca i stawów, rzadziej komórek nerwowych zwojów podstawy mózgu³
  • histologicznie w tkance serca stwierdza się nacieki zapalne z leukocytów wielojądrzastych i limfocytów, a także charakterystyczne ziarniniakowe guzki Aschoffa
    • z upływem czasu dochodzi do przebudowy tkanki łącznej i zwłóknienia
• poinfekcyjna reakcja autoimmunologiczna jest przykładem mechanizmu „mimikry molekularnej”³
• Gorączka reumatyczna występuje głównie po zakażeniu określonymi serotypami, które z tego powodu nazywane są „szczepami reumatogennymi”
  • objawy ostrej gorączki reumatycznej pojawiają się zwykle 2–3 tygodnie po zakażeniu paciorkowcami, ale mogą również wystąpić wcześniej lub później

Czynniki predysponujące

• Nieleczone zakażenie górnych dróg oddechowych beta-hemolizującymi paciorkowcami grupy A
• Pochodzenie z regionów o wysokiej zapadalności na ARF
• Ubóstwo, niedożywienie, niski status społeczno-ekonomiczny³
• Duże zagęszczenie ludności (liczba osób na gospodarstwo domowe lub przestrzeń życiową powyżej średniej)³
• Predyspozycje genetyczne (m.in. antygeny HLA MHC klasy II)³

ICD-10

• I00. Choroba reumatyczna bez informacji o zajęciu serca
• I01. Gorączka reumatyczna z zajęciem serca
  • I01.0 Ostre reumatyczne zapalenie osierdzia
  • I01.1 Ostre reumatyczne zapalenie wsierdzia
  • I01.2 Ostre reumatyczne zapalenie mięśnia sercowego
  • I01.8 Inne ostre choroby reumatyczne serca
  • I01.9 Ostra choroba reumatyczna serca, nieokreślona
• I02. Pląsawica reumatyczna
  • I02.0 Pląsawica reumatyczna z zajęciem serca
  • I02.9 Pląsawica reumatyczna bez zajęcia serca
• I05. Choroby reumatyczne zastawki mitralnej
• I06. Choroby reumatyczne zastawki aortalnej
• I07. Choroby reumatyczne zastawki trójdzielnej
• I09. Inne reumatyczne choroby serca

Diagnostyka

Kryteria diagnostyczne

• Rozpoznanie na podstawie objawów klinicznych³ uzupełnione o badanie echokardiograficzne oraz potwierdzenie zakażenia paciorkowcowego (dla populacji o małym ryzyku gorączki reumatycznej - w tym Polska)
  • kliniczne kryteria Jonesa (ostatnio zaktualizowane w 2015 r.)⁹ 
    • aktualizacja uwzględnia znaczące różnice w zapadalności między krajami rozwijającymi się, a krajami rozwiniętymi⁹
    • wyjątki (diagnoza poza kryteriami Jonesa)
      • zapalenie mięśnia sercowego o jednoznacznym związku z wcześniejszym zakażeniem paciorkowcami w wywiadzie
      • pląsawica Sydenhama (po wykluczeniu innych chorób OUN)
  • potwierdzenie zakażenia paciorkowcowego
    • wysokie miano ASO
    • zwiększona aktywność anty-DNazy B
    • dodatni wynik testu antygenowego
    • dodatni wynik posiewu wymazu z gardła

Kryteria Jonesa⁹

• Kryteria rozpoznania:
  • ostra gorączka reumatyczna:
    • obecne 2 duże kryteria lub 1 duże kryterium i 2 kryteria małe w połączeniu z potwierdzeniem zakażenia paciorkowcowego
  • nawrót ostrej gorączki reumatycznej:
    • u pacjenta z rozpoznaną chorobą reumatyczną serca: 2 kryteria małe oraz potwierdzenie zakażenia paciorkowcowego
    • u pacjenta bez rozpoznanej choroby reumatycznej serca: 2 duże kryteria lub 1 duże kryterium i 2 kryteria małe w połączeniu z potwierdzeniem zakażenia paciorkowcowego
• Kryteria duże
  • zapalenie serca (kliniczne lub subkliniczne, może być stwierdzone w echokardiografii)
  • zapalenie wielostawowe
  • pląsawica
  • rumień brzeżny
  • guzki podskórne
• Kryteria małe
  • bóle (wielo)stawowe
  • gorączka ≥38,5°C
  • podwyższone wyniki OB (≥60 mm/h) i/lub CRP (≥3,0 mg/dl)
  • wydłużony odstęp PQ (dla danego wieku, nie jest brany pod uwagę jeśli stwierdzono zajęcie serca w kryteriach dużych)

KRYTERIA DUŻE	KRYTERIA MAŁE
zapalenie serca zapalenie wielostawowe pląsawica guzki podskórne rumień brzeżny	gorączka ≥38,5°C OB (≥60 mm/h) i/lub CRP (≥3,0 mg/dl) wydłużenie odstępu PQ ból stawów

Diagnostyka różnicowa

• Inne przyczyny zapalenia wielostawowego i bólu wielostawowego
  • młodzieńcze zapalenie stawów
  • reaktywne zapalenie stawów, najczęściej związane z antygenem HLA-B27
  • reumatoidalne zapalenie stawów
  • toczeń rumieniowaty układowy
  • łuszczycowe zapalenie stawów
  • borelioza
  • sarkoidoza
  • zapalenie stawów w chorobie Leśniowskiego-Crohna / wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego
  • plamica Schönleina-Henocha
  • zapalenia kości i szpiku
• Inne przyczyny zajęcia serca
  • bakteryjne zapalenie wsierdzia
  • zapalenie mięśnia sercowego
  • zapalenie osierdzia
  • kardiomiopatie rozstrzeniowe
  • wrodzone wady zastawkowe
  • niewinne szmery nad sercem
• Inne przyczyny pląsawicy³
  • choroby dziedziczne (pląsawica Huntingtona)
  • choroba Wilsona
  • toczeń rumieniowaty układowy
  • zapalenie naczyń OUN
  • zespół antyfosfolipidowy
• W przypadku gorączki i wielostawowego zapalenia błony maziowej należy zawsze wykluczyć septyczne zapalenie stawów

Wywiad lekarski

• Ostra ogólnoustrojowa choroba gorączkowa z wędrującym zapaleniem dużych stawów występująca około 3 tygodnie po paciorkowcowym zakażeniu górnych dróg oddechowych
• Możliwe objawy obejmują:
  • gorączkę
  • zmęczenie, ogólne złe samopoczucie
  • ból stawów
  • tachykardię i kołatanie serca
  • duszność
  • zmiany skórne (rumień)
  • niekontrolowane ruchy i niepokój przy pląsawicy Sydenhama
    
• Wcześniejsze objawy infekcji paciorkowcowej
  • m.in. zapalenie gardła, zapalenie migdałków, szkarlatyna

Badanie przedmiotowe

• Badanie przedmiotowe
  • ogólny stan fizyczny (osłabienie, zmęczenie)
  • gorączka (w >90% przypadków)³
  • pomiar parametrów życiowych (np. tachykardia)

Zapalenie stawów

• Najczęstszy objaw (w >75% przypadków gorączki reumatycznej)³
• Obejmuje kilka stawów (zapalenie wielostawowe), asymetrycznie, zwykleznaczne dolegliwości bólowe
• Zapalenie „wędruje” zazwyczaj z jednego stawu do drugiego³
  • zmianami chorobowymi są zwykle objęte stawy kolanowe, skokowe, łokciowe i stawy dłoni
• Obrzęk, tkliwość, nadmierne ucieplenie, ból podczas ruchów w stawie
  • zwłóknienie okołostawowe stawów śródręczno-paliczkowych może prowadzić do ulnaryzacji (artropatii Jaccouda)
• Zwykle ustępuje samoistnie po maksymalnie 4 tygodniach³
• Dobra reakcja na niesteroidowe leki przeciwzapalne

Zapalenie serca

• Zapalenie serca (zapalenie mięśnia sercowego, zapalenie wsierdzia, zapalenie osierdzia) o zmiennym przebiegu występuje 50–70% przypadków³
  • najgroźniejszy objaw choroby
  • wpływ na rokowanie odległe
• Zapalenie wsierdzia z zajęciem zastawek prowadzi zwykle do ich niedomykalności
  • może to prowadzić do niewydolności serca zakończonej zgonem
  • najczęściej dochodzi do zajęcia zastawek lewej strony serca³
  • niedomykalność zastawki mitralnej (75–80% przypadków)
  • niedomykalność zastawki aortalnej (ok. 30% przypadków, rzadko jako jedyna zmiana zastawkowa)
  • zastawki trójdzielne lub płucne zajęte w mniej niż 5% przypadków
• Objawy kliniczne zajęcia serca:
  • złe samopoczucie, duszność
  • patologiczne szmery nad sercem w zapaleniu wsierdzia z uszkodzeniem zastawki
    • skurczowe przy niedomykalności zastawki mitralnej
    • rzadko rozkurczowe w niedomykalności zastawki aortalnej
    • zobacz artykuły: Szmery nad sercem u dzieci lub Szmery nad sercem u dorosłych
  • objawy zapalenia mięśnia sercowego lub zapalenia osierdzia
    • (tarcie osierdziowe, nieadekwatna tachykardia, arytmie, rytm cwałowy)
  • może również wystąpić zmniejszona tolerancja wysiłku i objawy niewydolności serca
• Subkliniczne zapalenie mięśnia sercowego można zdiagnozować za pomocą echokardiografii^3,9

Pląsawica Sydenhama

• Pląsawica jest rzadziej występującym objawem (10–30% przypadków)³
• Nagłe, mimowolne, nieregularne, szybkie, asymetryczne ruchy kończyn lub głowy i twarzy
  • często towarzyszą im objawy neuropsychiatryczne (np. niestabilność emocjonalna, epizody psychotyczne)
• Objawy pojawiają się zwykle po 6 miesiącach po zapaleniu gardła i trwają zwykle 2–3 miesiące, po czym zazwyczaj ustępują samoistnie
• Może występować jako jedyny objaw³

Objawy skórne

• Objawy skórne są rzadkie (0–10%), ale swoiste dla ARF³
• Guzki podskórne³
  • twarde, niebolesne, podskórne guzki o średnicy do 2 cm
  • wyczuwalne palpacyjnie zwłaszcza w okolicy kości na powierzchniach wyprostnych kończyn i wzdłuż kręgosłupa
• Rumień brzeżny³
  • osutka plamisto-grudkowa
    • praktycznie nigdy na twarzy, dłoniach lub podeszwach stóp
  • jasnoczerwono-brązowawe wykwity z zaznaczonymi brzegami, z centralnym przejaśnieniem
  • brak świądu, niebolesne
  • szybkie rozprzestrzenianie się, przejściowy objaw

Badania uzupełniające

Badania laboratoryjne

• Diagnostyka laboratoryjna
  • morfologia krwi z rozmazem, parametry nerkowe (kreatynina, mocznik), próby wątrobowe (bilirubina, GGTP, AST, ALT, ALP)
  • parametry stanu zapalnego (często podwyższone wartości OB i CRP)
• Badanie ogólne moczu
• Potwierdzenie zakażenia paciorkowcowego
  • dodatni posiew wymazu z gardła w kierunku paciorkowców 
    • złoty standard, ale możliwe fałszywe ujemne wyniki
  • testy antygenowe na obecność paciorkowców
    
    • czułość testów antygenowych oceniono na 86-96%¹⁰
  • podwyższone miano przeciwciał przeciwpaciorkowcowych (silnie podwyższone lub wzrost miana o 2 stopnie)
    • podwyższone miano antystreptolizyny O (ASO) można stwierdzić 1 tydzień po zakażeniu (maks. miano 3–6 tygodni po zakażeniu)
    • podwyższone miano antydezoksyrybonukleazy B (anty-DNazy B) można stwierdzić 1–2 tygodnie po zakażeniu (maks. miano 6–8 tygodni po zakażeniu) - badanie niedostępne w POZ
  • negatywny wynik testu i brak wzrostu miana tylko w 8% przypadków
• Antybiotykoterapia może zahamować produkcję przeciwciał
• W przypadku podejrzenia klinicznego, ale ujemnego wyniku testu serologicznego, zaleca się powtórzenie badania po ok. 2 tygodniach

EKG

• Niezbędne w przypadku podejrzenia zajęcia serca
  • np. tachykardia, wydłużenie PQ i zaburzenia repolaryzacji
• 24-godzinny elektrokardiogram zalecany w przypadku stwierdzenia nieprawidłowości w częstości akcji i zaburzeń rytmu serca

Diagnostyka specjalistyczna

• Każde podejrzenie gorączki reumatycznej jest wskazaniem do hospitalizacji
• Dalsza diagnostyka (echokardiografia, ultrasonografia stawów) najczęściej przeprowadzana przez kardiologów i reumatologów w ramach hospitalizacji

Echokardiografia

• Kluczowe badanie w celu określenia stopnia zajęcia serca^3,9
  • w badaniu wykrywalne są również zmiany subkliniczne
• Możliwe zmiany stwierdzone w badaniu³
  • zmiany morfologiczne i czynnościowe zastawek (zapalenie zastawek)
  • poszerzenie i zaburzenie czynności lewej komory z powodu zapalenia mięśnia sercowego
  • wysięk osierdziowy przy zapaleniu osierdzia
• Za pomocą echokardiografii można wykryć zajęcie serca w 70–80% przypadków zdiagnozowanej gorączki reumatycznej
  • znacznie większa czułość w porównaniu z oceną serca w badaniu przedmiotowym

Badanie USG stawów

• Nie jest konieczne do postawienia rozpoznania
• Oznaki wysięku w stawie lub przerost błony maziowej
• Umożliwia rozróżnienie między bólem stawów a zapaleniem stawów

RTG klatki piersiowej

• Nie jest konieczne do postawienia rozpoznania
• Przy towarzyszącej duszności w celu wykluczenia zmian płucnych

Wskazania do skierowania do specjalisty

• W przypadku podejrzenia gorączki reumatycznej -wskazana jest hospitalizacja¹¹

Leczenie

Cele leczenia³

• Wyleczenie zakażenia paciorkowcowego, a tym samym eliminacja antygenu
• Leczenie ogólnoustrojowego stanu zapalnego
• Leczenie chorób wtórnych
• Profilaktyka nawrotów i środowiskowa

Ogólne informacje o leczeniu

• Wszystkie objawy z wyjątkiem zapalenia serca zwykle ustępują samoistnie¹²
• Leczenie może zapobiegać postępowi choroby i nawrotom, ale nie może wyleczyć istniejącej reumatycznej choroby serca

Leczenie ostrej gorączki reumatycznej (ARF)

• Antybiotykoterapia zakażenia paciorkowcami (patrz artykuł: Angina paciorkowcowa)
  • eliminacja antygenu
  • antybiotykoterapia niezależnie od wyniku wymazu z nosogardła
  • leczenie:
    • penicylina V (fenoksymetylowa) przez 10 dni
      • 100 000 j.m./kg m.c. na dobę doustnie u dzieci z masą ciała poniżej 40 kg, u dorosłych i dzieci o masie ciała powyżej 40 kg: 2-3 mln j.m. na dobę w 2-3 dawkach podzielonych¹³
    • w przypadku uczulenia na penicylinę
      
      • makrolidy, np. klarytromycyna przez 10 dni w przypadku nadwrażliwości na β-laktamy
      • cefalosporyny, np. cefadroksyl przez 10 dni w przypadku alergii nienatychmiastowej
• Leczenie ogólnoustrojowego stanu zapalnego
  • leczenie objawowe wysokimi dawkami NLPZ
    • np. ibuprofen 30 mg/kg na dobę w 3 dawkach podzielonych
  • do ustąpienia gorączki i normalizacji parametrów stanu zapalnego
• Leczenie zapalenia stawów
  • leczenie objawowe - NLPZ
  • jeśli to konieczne (np. w przypadku nietolerancji NLPZ) - doustne glikokortykosteroidy w małych dawkach
  • fizjoterapia, krioterapia miejscowa lub terapia ciepłem
• Leczenie zapalenia mięśnia sercowego (zaburzenia czynności lewej komory, niewydolność serca, blok AV)
  • prednizolon
    • 1-2 mg/kg masy ciała na dobę, maks. 80 mg na dobę w 2–3 dawkach podzielonych
    • zmniejszenie dawki najwcześniej po 2 tygodniach
  • kwas acetylosalicylowy
    • 4–8 g/d w 4 lub 5 dawkach podzielonych
  • leczenie ewentualej niewydolności serca
• Ani NLPZ, ani steroidy nie wpływają na rokowanie w przypadku zajęcia zastawek

Inne metody

• Kardiochirurgia lub inne leczenie zabiegowe
  • np. drenaż osierdzia, operacja zastawki
    • ze wskazań planowych - co najmniej po 1 roku po ARF
• W razie potrzeby leczenie pląsawicy z nasilonymi objawami
  • leki przeciwpadaczkowe - walproinian lub karbamazepina
  • z reguły pląsawica Sydenhama nie wymagajednak  leczenia

Zapobieganie

• Antybiotykoterapia zakażeń paciorkowcami z grupy A (zapalenia gardła, zapalenia migdałków, szkarlatyny)
  • korzyści z antybiotykoterapii mniej znaczące w krajach rozwiniętych
    • w badaniach prowadzonych w krajach rozwiniętych po 1975 roku, ujętych w metaanalizie Cochrane dotyczącej oceny skuteczności antybiotykoterapii w infekcjach z bólem gardła, nie obserwowano przypadków ostrej gorączki reumatycznej po zapaleniu migdałków (1036 przypadków bez antybiotykoterapii, 1448 przypadków z antybiotykoterapią)¹.
    • brak dowodów na zapobieganie powikłaniom immunologicznym przez stosowanie antybiotyków w przypadku szkarlatyny

Monitorowanie, profilaktyka środowiskowa i profilaktyka nawrotów

• W zależności od stopnia uszkodzenia serca
  • rehabilitacja, fizjoterapia
  • regularne kontrole kardiologiczne
  • w razie potrzeby profilaktyka zapalenia wsierdzia
    • w zależności od stopnia zajęcia zastawek
• Profilaktyka nawrotu choroby
  • po ARF występuje wysokie ryzyko nawrotu przy ponownym zakażeniu paciorkowcem typu A
  • nawroty mogą mieć cięższy przebieg i pogłębiać uszkodzenie serca
  • profilaktyka antybiotykowa ponownego zakażenia jest zalecana u wszystkich pacjentów z RF (również po izolowanej pląsawicy)
  • profilaktyka farmakologiczna:
    • penicylina benzatynowa G i.m. 1,2 mln j. co 4 tygodnie
    • penicylina V p.o. 250mg 2x dziennie
    • erytromycyna p.o. 250mg 2x dziennie - w przypadku nadwrażliwości na penicylinę
  • czas trwania profilaktyki farmakologicznej nawrotów (decyzja interdyscyplinarna!):
    • ARF z zapaleniem mięśnia sercowego i trwałą wadą zastawki serca: 10 lat do ≥ 40. roku życia, czasami przez całe życie
    • ARF z zapaleniem mięśnia sercowego bez trwałej choroby zastawki serca: do ≥21. roku życia i przez ≥5 lat
    • ARF bez zapalenia serca: do ≥21. roku życia i przez ≥5 lat
• Profilaktyka środowiskowa
  • wymaz z gardła u wszystkich członków rodziny
  • w przypadku wykrycia paciorkowców grupy A zalecana jest antybiotykoterapia

Przebieg, powikłania i rokowanie

Przebieg

• Choroba z objawami przeważnie samoistnie ustępującymi w ciągu kilku tygodni do kilku miesięcy
  • zapalenie wielostawowe zwykle ustępuje samoistnie po 4 tygodniach³
  • objawy skórne są rzadkie i krótkotrwałe³
  • pląsawica może mieć dłuższy przebieg, zwykle ustępujące samoistnie po 2–3 miesiącach³
• Przebieg zapalenia serca jest zmienny.
  • związany ze zwiększoną śmiertelnością
    • w ostrej fazie z powodu zapalenia mięśnia sercowego
    • następnie z powodu przewlekłej wady serca z uszkodzeniem zastawek

Powikłania

• Reumatyczna choroba serca  
  • arytmie
  • niewydolność serca
  • choroby zastawek serca (szczególnie niedomykalność zastawki mitralnej)
    • zabieg naprawy zastawki ze wskazań planowych min. 1 rok po ostrej fazie zapalnej
• Reumatyczne zapalenie płuc
• Artropatia Jaccouda
  • deformacja stawowa - ulnaryzacja w stawach śródręczno-paliczkowych

Rokowanie

• Zajęcie serca może prowadzić do przewlekłej reumatycznej choroby serca, szczególnie w przypadku niedomykalności zastawki mitralnej
• W przypadku nawrotów istnieje znacznie zwiększone ryzyko przewlekłej choroby serca
• za śmiertelność odpowiedzialne jest przede wszystkim zajęcie serca⁴
• większość nawrotów występuje w ciągu pierwszych dwóch lat po przechorowaniu

Dalsze postępowanie

• Regularne kontrole kardiologiczne są zalecane w przypadku choroby serca po przechorowaniu gorączki reumatycznej

Informacje dla pacjentów

Materiały edukacyjne dla pacjentów

• Gorączka reumatyczna
• Pląsawica Sydenhama
• Możliwe późne skutki zapaleń migdałków
• Zapalenie gardła
• Zapalenie migdałków
• Antybiotykoterapia