Kości śródstopia
Kości śródstopia to kości znajdujące się między kośćmi stępu i kośćmi palców stopy. Kości śródstopia jest pięć i są one ponumerowane, przy czym pierwsza kość śródstopia znajduje się od strony dużego palca stopy (palucha). Są to kości długie, grubsze u nasady, z cieńszym, rurkowatym trzonem. Ten koniec kości, który znajduje się bliżej stępu, nosi nazwę podstawy (głowy bliższej), a ten, który jest bliżej palców stopy — głowy (dalszej) kości śródstopia. Głowy kości śródstopia tworzą stawy z kośćmi palców (stawy śródstopno-paliczkowe) oraz z kośćmi stępu (stawy stępowo-śródstopne).
Większość złamań kości śródstopia należy do jednego z trzech typów złamań:
- Złamanie awulsyjne podstawy piątej kości śródstopia
- Złamanie trzonu
- Złamanie tuż przy głowie kości śródstopia (złamanie podgłowowe) zwykle w obrębie od pierwszej do czwartej kości śródstopia.
Złamania kości śródstopia należą do najczęstszych rodzajów złamań i stanowią około 5% wszystkich złamań kości. Spośród wszystkich złamań stopy złamania kości śródstopia stanowią około jedną trzecią przypadków. Około połowa przypadków to złamania piątej kości śródstopia. Złamania zmęczeniowe (nazywane również złamaniami obciążeniowymi) zwykle dotyczą drugiej lub trzeciej kości śródstopia. W obrębie pierwszej kości śródstopia bardzo rzadko dochodzi do urazu.
Mechanizmy uszkodzenia
Najczęstszymi mechanizmami uszkodzeń są stłuczenia lub uderzenia; złamania mogą również wystąpić podczas obracania przodostopia. Złamania zmęczeniowe są konsekwencją przeciążenia stopy (np. długiego biegu, marszu, częstego podnoszenia ciężkich przedmiotów).
Rozpoznanie
Złamania powodują ból i obrzęki w obrębie śródstopia. Do złamań kości śródstopia często dochodzi w wyniku długotrwałej, wielokrotnie powtarzanej aktywności (złamanie przeciążeniowe/zmęczeniowe) lub w wyniku nagłego urazu. W przypadku złamań przeciążeniowych w pozycji spoczynkowej ból często ustępuje i powraca podczas chodzenia/biegania. Z czasem ból może nabrać dość stałego charakteru.
Badania ujawniają obrzęk i tkliwość w obszarze uszkodzonego śródstopia. Czasami lekarz może wyczuć złamanie pod dotykiem.
W przypadku podejrzenia złamania kości śródstopia zawsze należy wykonać zdjęcie rentgenowskie. Również badanie USG może dostarczyć ważnych informacji diagnostycznych. Deformacje, które towarzyszą złamaniom, są zazwyczaj nieznaczne. Złamania zmęczeniowe to często szczeliny grubości włosa, ale po upływie 2–3 tygodni można zaobserwować, że utworzyła się kostnina. Przy podejrzeniu takiego złamania dobrym rozwiązaniem jest zwykle wykonanie obrazowego badania tomografem komputerowym, ponieważ na zdjęciu rentgenowskim jest ono często trudne do uchwycenia.
Leczenie
Celem leczenia jest zapewnienie wygojenia się złamania w odpowiedniej pozycji i zapobieganie późniejszym powikłaniom. Wszystkie złamania kości śródstopia mają tę wspólną cechę, że nieprawidłowe ustawienie po wygojeniu często powoduje znaczące dolegliwości i dlatego należy mu w miarę możliwości przeciwdziałać.
Odłamy kości często nie ulegają przemieszczeniu i wtedy zabieg operacyjny nie jest konieczny. Do wygojenia wystarczy kilkutygodniowe unieruchomienie stopy. Jednak u wyczynowych sportowców nawet w takich przypadkach stopę się przeważnie operuje, aby zapewnić jej późniejsze optymalne funkcjonowanie. W pozostałych przypadkach zabiegu chirurgicznego, polegającego na dobrym ustabilizowaniu złamanych fragmentów kości, wymagają natomiast z reguły tylko złamania z przemieszczeniem. Jednak złamanie trzonu piątej kości śródstopia zazwyczaj nie goi się tak dobrze jak pozostałych kości, dlatego i w tym przypadku również często wykonuje się zabieg chirurgiczny.
Złamania zmęczeniowe leczy się, odciążając stopę przez okres 4–8 tygodni. Ponieważ kości śródstopia znajdują się blisko siebie, złamanie jednej czy dwóch kości z reguły nie zaburza znacząco stabilności, a ewentualne przemieszczenia są niewielkie. Dlatego złamania te zwykle szybko się goją.
Poniżej opisano leczenie niektórych typów złamań kości śródstopia.
Złamanie awulsyjne podstawy piątej kości śródstopia
Jest to bardzo powszechny typ złamania. Uraz ten jest często związany z urazem kostki zewnętrznej, a złamanie występuje w obrębie przyczepu końcowego jednego z mięśni przyczepionych do podstawy piątej kości śródstopia. Silne napięcie ścięgna (skręcenie kostki w pozycji mocno zgiętej w dół i skręconej do wewnątrz stopy) może spowodować oderwanie fragmentu kości. Leczenie polega z reguły na zagipsowaniu na 5 tygodni, ewentualnie zastosowaniu bandaża elastycznego. Od samego początku można obciążać stopę do progu bólu. Czasami konieczny może być zabieg operacyjny, jeśli doszło do dużej deformacji lub jeśli złamanie sięga w głąb stawu. Złamanie stabilizuje się przy użyciu gwoździ, drutów lub śrub. Po zdjęciu gipsu wykonywane jest kontrolne zdjęcie rentgenowskie. Jeśli złamanie się nie wygoiło, konieczne może zespolenie fragmentów kości za pomocą śrub.
Złamanie Jonesa piątej kości śródstopia
Ten typ złamania występuje rzadziej niż złamanie awulsyjne, ale jego leczenie jest bardziej skomplikowane. Jest to poprzeczne złamanie trzonu piątej kości śródstopia, ok. 1,5–3 cm powyżej kości stępu. Ten typ złamania często występuje w przypadku urazów pośrednich (np. w wyniku nagłego oderwania pięty od podłoża przy obciążonej stopie, np. podczas treningu). Deformacja może się powiększać pod wpływem obciążenia. Dość często zdarza się, że złamanie się nie goi; przyczyny takiego stanu rzeczy nie udało się jeszcze ostatecznie ustalić. Leczenie polega zwykle na zastosowaniu opatrunku gipsowego na stopę i podudzie, bandażowaniu i noszeniu sztywnego obuwia z obciążaniem stopy do progu bólu przez 6–8 tygodni. Często (35–50% przypadków) złamanie się nie goi i pacjent wymaga przeszczepu kości i stabilizacji od wewnątrz (za pomocą gwoździ, drutu lub śrub). U sportowców wyczynowych lekarz podejmuje niekiedy decyzję o chirurgicznym ustabilizowaniu złamania. Jeśli gojenie nie następuje, przeprowadza się zabieg operacyjny z wykorzystaniem przeszczepu szpiku kostnego.
Złamanie trzonu kości śródstopia
Jest to bardzo powszechny rodzaj złamania, który może być spowodowany przeciążeniem stopy podczas chodzenia (złamanie przeciążeniowe/zmęczeniowe), a także urazem. Złamania bez istotnego przemieszczenia, a także złamania z deformacją goją się dobrze w warunkach tolerowanego obciążeniu, zwłaszcza jeśli pacjent nosi buty ze sztywną podeszwą. Złamania trzonu podlegają podczas chodzenia działaniu znacznego momentu zginającego i dlatego wymagają noszenia gipsu przez kilka tygodni. W razie potrzeby złamanie z większym przemieszczeniem stabilizuje się chirurgicznie za pomocą gwoździ. W przypadku złamania kilku kości śródstopia skuteczną ulgę w bólu podczas chodzenia zapewni krótki opatrunek gipsowy do chodzenia. Kontrola zwykle nie jest wymagana, ale w przypadku deformacji stopy można ją przeprowadzić po upływie 2 tygodni.
Złamania marszowe są załamaniami zmęczeniowymi, które dotyczą przede wszystkim drugiej i trzeciej kości śródstopia i często zdarzają się biegaczom. Badania rentgenowskie często nie są miarodajne dla wnikliwej oceny takich złamań, natomiast tomografia komputerowa (TK) pozwala jednoznacznie rozpoznać schorzenie. Leczenie polega na rezygnacji z aktywności związanych z obciążaniem stopy przez okres 4–8 tygodni. W razie potrzeby dodatkowo pomóc mogą kule.
Złamanie trzonu piątej kości śródstopia zwykle nie goi się tak dobrze jak złamania innych kości śródstopia. Dlatego lekarze zamiast zakładania gipsu często decydują się na szybką operację.
Złamania w przedniej części trzonu kości (w kierunku przodostopia) noszą nazwę dystalnych złamań trzonu. Są one wynikiem zmiażdżenia lub gwałtownego uderzenia w stopę/upadku.
Często kości śródstopia ulegają złamaniu w wielu miejscach.
Złamanie poniżej głowy kości śródstopia (złamanie podgłowowe kości śródstopia)
Przyczyną takiego złamania jest zwykle upadek twardego/ciężkiego przedmiotu na palce stóp. Często jest to złamanie wieloodłamowe z przemieszczeniem. Jednocześnie może dojść do urazu więzadła (tzw. urazu stawu Lisfranca), które utrzymuje kość na swoim miejscu i utrzymuje sklepienie stopy. Jeśli złamania nie są od samego początku odpowiednio leczone, ich konsekwencje związane z uszkodzeniem więzadeł mogą być poważne. Jeśli lekarz nie jest w stanie ręcznie dokonać repozycji złamanych kości, stosuje gwoździe/śruby zespalające kość we właściwej pozycji. Następnie na stopę i goleń zakładany jest gips, który pacjent musi nosić przez 6 tygodni. Kontrole są zwykle przeprowadzane po operacji i po zdjęciu gipsu po upływie 6 tygodni. Gwoździe wyjmuje się wraz ze zdjęciem gipsu.
Rokowanie
Rokowanie jest zazwyczaj dobre. W wyjątkowych przypadkach w fazie ostrej może dojść do powikłań (uszkodzeń naczyń/nerwów, zakażenia, zespołu ciasnoty przedziałów powięziowych), a niezadowalające wyniki leczenia mogą po wygojeniu złamania skutkować deformacjami, które w dłuższej perspektywie powodują istotne dolegliwości. Dlatego bardzo jest ważne prawidłowe i wczesne rozpoznanie, a następnie optymalne leczenie takich złamań.
Inne złamania
- Złamanie kości piętowej
- Złamanie kości sześciennej/kości klinowatej
- Zwichnięcie stępu
- Złamanie stawu stępowo-śródstopnego
- Złamanie kości łódeczkowatej
- Złamanie kości skokowej
- Złamanie palca stopy
Dodatkowe informacje
- Leczenie złamań, możliwe powikłania
- Złamania kości
- Złamanie kości śródstopia — informacje dla lekarzy
- Złamanie stopy — informacje dla lekarzy
- Złamanie kości piętowej — informacje dla lekarzy
- Złamanie kości łódkowatej — informacje dla lekarzy
Autorzy
- Anna Zwierzchowska, lekarz, Kraków (recenzent)
- Susanne Meinrenken, dr n. med., Brema
Link lists
Authors
Previous authors
Updates
Gallery
Snomed
References
Based on professional document Złamanie kości śródstopia. References are shown below.
- Fetzer G.B., Wright R.W. Metatarsal shaft fractures and fractures of the proximal fifth metatarsal, Clin Sports Med. 2006 Jan, 25(1): 139-50, x, www.ncbi.nlm.nih.gov
- Boutefnouchet T., Budair B., Backshayesh P., Ali S,A. Metatarsal fractures: a review and current concepts, Trauma 2014, 16(3): 147-63, journals.sagepub.com
- Dean B.J., Kothari A., Uppal H., Kankate R. The jones fracture classification, management, outcome, and complications: a systematic review, Foot Ankle Spec. 2012 Aug. 5, (4): 256-9, www.ncbi.nlm.nih.gov
- Pao D.G., Keats T.E., Dussault R.G. Avulsion fracture of the base of the fifth metatarsal not seen on conventional radiography of the foot: the need for an additional projection, AJR Am J Roentgenol 2000, 175: 549-52, PubMed
- Hatch R.L., Alsobrook J.A., Clugston J.R. Diagnosis and management of metatarsal fractures, Am Fam Physician 2007, 76: 817-26, PubMed
- Rajiah P. Metatarsal fracture imaging. Medscape, aktualizacja: 28.12.2015, emedicine.medscape.com
- Nunley J.A., Vertullo C.J. Classification, investigation, and management of midfoot sprains: Lisfranc injuries in the athlete, Am J Sports Med 2002, 30: 871-8, PubMed
- Zenios M., Kim W.Y., Sampath J., Muddu B.N. Functional treatment of acute metatarsal fractures: a prospective randomised comparison of management in a cast versus elasticated support bandage, Injury 2005, 36: 832-5, PubMed
- Zwitser E.W., Breederveld R.S. Fractures of the fifth metatarsal; diagnosis and treatment, Injury, 2010 Jun, 41(6): 555-62, www.ncbi.nlm.nih.gov
- Nunley J.A. Fractures of the base of the fifth metatarsal: the Jones fracture, Orthop Clin North Am 2001, 32: 171-80, PubMed
- Kerkhoffs G.M., Versteegh V.E., Sierevelt I.N., et al. Treatment of proximal metatarsal V fractures in athletes and non-athletes, BR J Sports Med 2012, doi:10.1136/bjsports-2011-090389, DOI
- Smith T.O., Clark A., Hing C.B. Interventions for treating proximal fifth metatarsal fractures in adults: a meta-analysis of the current evidence-base, Foot Ankle Surg 2011, 17(4): 300-7, pmid: 22017907, PubMed
- Mologne T.S., Lundeen J.M., Clapper M.F., O'Brien T.J. Early screw fixation versus casting in the treatment of acute Jones fractures, Am J Sports Med 2005, 33: 970-5, PubMed
- Dameron T.B. Jr. Fractures of the proximal fifth metatarsal: selecting the best treatment option, J Am Acad Orthop Surg 1995; 3: 110-4, PubMed
- O'Malley M.J., Hamilton W.G., Munyak J. Fractures of the distal shaft of the fifth metatarsal. "Dancer's fracture,"Am J Sports Med 1996, 24: 240-3, www.ncbi.nlm.nih.gov
- Hatch R.L., Alsobrook J.A., Clugston J.R., Diagnosis and Management of Metatarsal Fractures, Am Fam Physician 2007, 76(6): 817-26, pmid:17910296, PubMed
- Stiell I.G., Greenberg G.H., McKnight R.D., Nair R.C., McDowell I, Worthington JR. A study to develop clinical decision rules for the use of radiography in acute ankle injuries, Ann Emerg Med 1992, 21(4): 384-90, pmid:1554175, PubMed
- Bachmann L.M., Kolb E., Koller M.T., Steurer J., ter Riet G. Accuracy of Ottawa ankle rules to exclude fractures of the ankle and mid-foot: systematic review, BMJ 2003, 326: 417-24, pmid:12595378, PubMed
- Strayer S.M., Reece S.G., Petrizzi M.J. Fractures of the proximal fifth metatarsal, Am Fam Physician 1999, 59: 2516-22, American Family Physician
- Quill G.E. Jr. Fractures of the proximal fifth metatarsal, Orthop Clin North Am 1995, 26: 353-61, PubMed
- Canagasabey M.D., Callaghan M.J., Carley S. The sonographic Ottawa Foot and Ankle Rules study (the SOFAR study), Emerg Med J 2011, 28(10): 838-40, pmid:20943841, PubMed
- Ekinci S., Polat O., Günalp M., Demirkan A., Koca A. The accuracy of ultrasound evaluation in foot and ankle trauma, Am J Emerg Med 2013, 31(11): 1551-5, pmid: 23992775, PubMed
- Chuckpaiwong B., Queen R.M., Easley M.E., Nunley JA. Distinguishing Jones and proximal diaphyseal fractures of the fifth metatarsal, Clin Orthop Relat Res. 2008 Aug, 466(8): 1966-70, www.ncbi.nlm.nih.gov