Co to jest cukrzyca ciężarnych?

Definicja

W przypadku cukrzycy ciężarnych zbyt wysoki poziom cukru (glukozy) we krwi zostaje stwierdzony po raz pierwszy w czasie ciąży. Ten wzrost poziomu cukru we krwi jest spowodowany zachodzącymi w okresie ciąży zmianami hormonalnymi, które osłabiają działanie hormonu obniżającego poziom cukru we krwi — insuliny. Cukrzyca ciężarnych charakteryzuje się tym, że poziom cukru we krwi wraca do normy po ciąży. Kobiety zapadające na cukrzycę ciężarnych nie chorują zatem na trwałą cukrzycę. Jednak niektóre z nich są narażone na zwiększone ryzyko rozwoju trwałej cukrzycy jeszcze przez wiele lat po ciąży.

Zapotrzebowanie na insulinę zmienia się u wszystkich kobiet w okresie ciąży. W drugiej połowie ciąży zapotrzebowanie na ten hormon wzrasta, ponieważ zmniejsza się działanie insuliny (insulinooporność). Jeśli nie można odpowiednio zwiększyć produkcji insuliny, jest jej stosunkowo za mało wówczas poziom cukru we krwi wzrasta.

Należy odróżnić od tego sytuację, gdy kobiety z cukrzycą typu 1 lub cukrzycą typu 2 zachodzą w ciążę. W przypadku cukrzycy poziom cukru we krwi jest przewlekle podwyższony, dzieje się tak zatem również w czasie ciąży.

Objawy

Cukrzyca pojawiająca się w czasie ciąży często pozostaje niezauważona. W wielu przypadkach można ją wykryć jedynie poprzez badanie krwi.

Przyczyny

Czynniki ryzyka cukrzycy ciążowej są prawdopodobnie takie same jak w przypadku cukrzycy typu 2. Oprócz predyspozycji genetycznych dużą rolę odgrywają nadwaga i niezdrowy tryb życia, z brakiem ruchu i zbyt dużą liczbą kalorii przyjmowanych z jedzeniem.

Niektóre czynniki zwiększają ryzyko rozwoju cukrzycy ciężarnych. Obejmują one wcześniej występującą cukrzycę ciężarnych lub cukrzycę typu 1 i cukrzycę typu 2 u biologicznych rodziców lub rodzeństwa. Cukrzyca ciążowa występuje częściej u kobiet z subkontynentu indyjskiego, krajów arabskich lub Afryki Północnej. Ryzyko wystąpienia cukrzycy ciężarnych zwiększa się również w przypadku wieku powyżej 35 lat, nadwagi (BMI >25 kg/m²) lub zespołu obturacyjnego bezdechu sennego. Inne czynniki ryzyka to zaburzenia tolerancji glukozy występujące przed zajściem w ciążę lub urodzenie dziecka o masie urodzeniowej >4500 g. Cukrzyca ciężarnych występuje również częściej w przypadku nadmiernego przyrostu masy ciała w czasie ciąży lub gdy owulacja została wywołana farmakologicznie.

Częstotliwość występowania

Około 5–13% wszystkich kobiet w ciąży w krajach uprzemysłowionych choruje na cukrzycę ciężarnych. Istnieje związek między masą urodzeniową a poziomem glukozy. Ponadto matki z cukrzycą w 15–45% przypadków rodzą duże dzieci ważące ponad 4000 g.

Badania dodatkowe

• Wszystkim kobietom w ciąży, u których nie stwierdzono wcześniej istniejącej cukrzycy, zaleca się wykonanie doustnego testu tolerancji glukozy (OGTT) w 24–28 tygodniu ciąży; w przypadku znanych czynników ryzyka nawet wcześniej. Jeśli jedna z wartości stężenia glukozy przekracza ustalony poziom, mamy do czynienia z cukrzycą ciężarnych.
  • W tym teście mierzy się najpierw poziom glukozy we krwi na czczo, co najmniej 8 godzin po ostatnim posiłku. Następnie kobieta w ciąży wypija 75 g glukozy rozpuszczonej w 300 ml wody, łykami w ciągu 3–5 minut. Obecne wartości graniczne są następujące: 
  • na czczo: ≥92 mg/dl (5,1 mmol/l)
  • po 1 godzinie: ≥180 mg/dl (10,0 mmol/l)
  • po 2 godzinach: ≥153 mg/dl (8,5 mmol/l)
• Jeśli cukrzyca ciężarnych występuje lub występowała w poprzednich ciążach, można przeprowadzić badanie ultrasonograficzne kobiety w ciąży lub dziecka w celu wykluczenia poważnych wad rozwojowych.
• Można również wykonać tzw. kardiotokografię, podczas której mierzy się tętno nienarodzonego dziecka i skurcze macicy.

Leczenie

• Większość kobiet z cukrzycą ciężarnych może obniżyć poziom cukru we krwi do odpowiedniego zakresu poprzez zmianę diety i zwiększenie aktywności fizycznej.
• Węglowodany powinny pokrywać 40–50% zapotrzebowania energetycznego i być spożywane w formie 5–6 małych posiłków, w tym jednego późnego posiłku. Produkty zawierające węglowodany powinny mieć wysoką zawartość błonnika i niski indeks glikemiczny.
• Dieta powinna mieć umiarkowaną zawartość tłuszczu (30–35%), a także dużą ilość białka (20%), witamin i minerałów.
• Kobiety w ciąży z nadwagą powinny stosować dietę o umiarkowanie obniżonej kaloryczności, zwracając uwagę na wzrost dziecka i unikając ketozy głodowej, przy której można wykryć tzw. ciała ketonowe w moczu.
• Przyrost masy ciała w granicach oczekiwanych w czasie ciąży jest naturalny.
• Kobiety u których stwierdzono cukrzycę ciężarnych, powinny być aktywne fizycznie w sposób zrównoważony. Ponieważ wysiłek fizyczny zwiększa wrażliwość na insulinę, zmniejsza się przez to jednocześnie zapotrzebowanie na insulinę.
• Jeśli konieczne jest leczenie farmakologiczne, w pierwszej kolejności stosuje się insulinę. Kobieta w ciąży powinna kontrolować stężenie cukru we krwi kilka razy dziennie i codziennie wstrzykiwać insulinę, zwłaszcza po posiłkach.
• Ponieważ zwiększenie stężenia cukru we krwi wiąże się ze zwiększonym ryzykiem wad cewy nerwowej, kobiety z cukrzycą powinny przyjmować suplementację kwasu foliowego (co najmniej 0,8 mg na dobę) już w fazie planowania ciąży (co najmniej 3 miesiące przed ciążą), przez całą ciążę i w czasie karmienia piersią.
  W przypadku zwiększonego ryzyka wynikającego z wywiadu (urodzenie dziecka z wadą cewy nerwowej): stosowanie dawki 4 mg kwasu foliowego na dobę
• Leczenie cukrzycy u kobiety w ciąży powinno odbywać sie pod nadzorem lekarza specjalisty diabetologii i ginekologii.

Rokowanie

• Leczenie cukrzycy ciężarnych może zmniejszyć poważne komplikacje związane z porodem i poprawić jakość życia matki po porodzie.
• Kobiety z cukrzycą ciężarnych często rodzą większe dzieci. Zwiększona masa urodzeniowa może prowadzić do obrażeń dziecka i matki podczas porodu, zwłaszcza do tak zwanej dystocji barkowej, w wyniku której jedno ramię utknie w kanale rodnym, opóźniając poród.
• Leczenie cukrzycy ciężarnych zmniejsza ryzyko wystąpienia wysokiego ciśnienia tętniczego charakterystycznego dla okresu ciąży.
• Cukrzyca ciężarnych zwykle ustępuje po porodzie.
• Jednak u około 40–50% wszystkich kobiet z cukrzycą ciężarnych dochodzi do ponownego jej wystąpienia przy kolejnej ciąży. Dlatego ważne jest, aby po ciąży odzyskać prawidłową wagę, utrzymywać zdrowy styl życia i regularnie uprawiać aktywność fizyczną.
• W przypadku cukrzycy ciężarnych ciąża często może być doprowadzona do końca. Przedwczesny poród może być konieczny tylko w przypadku niestabilnej lub źle kontrolowanej cukrzycy oraz w przypadku opóźnienia wzrostu płodu. Większość kobiet może również rodzić drogami natury..
• Najczęstszym powikłaniem u dzieci po cukrzycy ciężarnych jest hipoglikemia. Mogą również wystąpić trudności w oddychaniu lub niedobór wapnia lub magnezu, wady rozwojowe występują rzadko.

Dodatkowe informacje

• Cukrzyca podczas ciąży
• Cukrzyca typu 1
• Cukrzyca typu 2
• Dolegliwości ze strony układu pokarmowego w cukrzycy
• Nadwaga
• Pełnowartościowa dieta
• Aktywność fizyczna: lekarstwo dla ciała i duszy
• Cukrzyca, porady dla osób bliskich pacjentom
• Cukrzyca typu LADA (utajona cukrzyca typu 1)
• Cukrzyca, insulinoterapia w przypadku infekcji
• Cukrzyca ciężarnych — informacje dla personelu medycznego

Autor

• Prof. dr hab. med. Tomasz Tomasik, (recenzent)
• Marcin Major, lekarz, Kraków (recenzent)
• Markus Plank, MSc BSc, dziennikarz medyczny i naukowy, Wiedeń