Co to jest bulimia?

Definicja

Bulimia charakteryzuje się powtarzającymi się napadami niekontrolowanyego spożywania nadmiernej ilości jedzenia przez dłuższy czas (co najmniej 2 razy w tygodniu w ciągu 3 miesięcy), z następowymi zachowaniami kompensacyjnymi w postaci prowokowania wymiotów, wydalania stolca, stosowania środków przeczyszczających lub moczopędnych. Związane jest to z nadmierną koncentracją na kontroli masy ciała.

• W określonym czasie, np. w ciągu dwóch godzin, dochodzi do spożycia wyraźnie większej ilości pokarmu niż ta, którą spożyłaby większość ludzi w porównywalnym czasie i w podobnych okolicznościach.
• Poczucie braku samokontroli podczas napadu objadania się, np. brak możliwości zakończenia posiłku albo zadecydowania, co i ile zjeść.
• Sylwetka i masa ciała mają nadmierny wpływ na samoocenę.

Objawy

• Osoby chore zwykle stosują jedną lub więcej z poniższych metod, aby uniknąć przyrostu masy ciała:
• wywoływanie wymiotów
• głodówki
• nadmierna aktywność sportowa
• regularne stosowanie środków przeczyszczających, odwadniających lub innych leków zmniejszających apetyt.
• Niska samoocena, pogarda dla samego siebie
• Towarzyszące objawy somatyczne (np. zawroty głowy, senność, zmęczenie, zaburzenia snu, bóle brzucha i niestrawność, nieregularne miesiączki).
• Chorzy postrzegają siebie i swoje ciało inaczej niż świat zewnętrzny, uważają, że jest zbyt grube,  mimo że obiektywnie nie jest to prawdą.
• Docelowa masa ciała chorego jest zwykle około 10 kg niższa niż prawidłowa masa ciała.
• Chorzy są co do zasady nadzwyczaj zaabsorbowani własnym ciałem i wyglądem.
• Często dochodzą do tego wahania nastroju i różne zaburzenia psychiczne.

Cechy napadów objadania się

• Podczas napadu chory traci kontrolę nad sytuacją.
• Przyjmuje duże ilości pokarmu, a nastepnie prowokuje wymioty, w celu pozbycia się go.
• Napady objadania się mogą się zdarzać raz lub kilka razy dziennie albo raz na dwa tygodnie.
• Napad może trwać od kilku minut do kilku godzin.

Stan psychiczny

• Lęk, wewnętrzny niepokój/napięcie.
• Wielu chorych, szczególnie na początku choroby, po napadzie czuje ulgę lub satysfakcję.
• Następnie pojawia się wzmożone poczucie winy, wstyd i zadręczanie się swoim postępowaniem.
• Często występuje depresja.

Warunki społeczne

• Ze względu na wysokie koszty żywności mogą się pojawić problemy finansowe.
• Wcześniejsze choroby i traumy z dzieciństwa i okresu dojrzewania, a także powiązany ze sobą wzajemnie rozwój psychiczny, społeczny i ruchowy odgrywają decydującą rolę w leczeniu i przebiegu choroby.

Czynniki utrudniające

• Nadużywanie alkoholu, narkotyków, środków uspokajających lub nasennych.

Powikłania i następstwa, które mogą wystąpić w wyniku wymiotów

• Drgawki.
• Napady padaczkowe.
• Zaburzenia rytmu serca.
• Osłabienie mięśni.
• Zaawansowana próchnica – możliwe przyczyny:
  • uszkodzenie szkliwa spowodowane działaniem kwasu żołądkowego przy częstych wymiotach
  • kompulsywne spożywanie słodyczy podczas napadów obżarstwa
  • głodówki (sprzyjają rozwojowi próchnicy)
  • zmniejszona produkcja śliny (leki moczopędne lub przeczyszczające mogą powodować suchość jamy ustnej)
  • dentofobia (lęk przed stomatologiem)
  • zapalenie błony śluzowej jamy ustnej lub przyzębia w wyniku niedożywienia lub nieprawidłowej diety.
• Uszkodzenie błony śluzowej, powiększenie ślinianek przyusznych i podjęzykowych.
• Objawy żołądkowo-jelitowe (np. wzdęty brzuch, zaparcia, ból górnej części jamy brzusznej).
• Nagniotki na palcu lub grzbiecie dłoni będące skutkiem częstego wywoływania wymiotów.

Przyczyny

• Znaczenie mają zarówno czynniki społeczne, psychologiczne, jak i rodzinne, a prawdopodobnie także genetyczne.
• Istnieje wiele podobieństw między bulimią i anoreksją. Bulimia może rozwinąć się z anoreksji i odwrotnie.
• Chory ma często niską samoocenę i nadmierną potrzebę kontroli.
• Wydaje się, że długotrwałe powstrzymywanie się od jedzenia lub ograniczanie ilości jedzenia może prowadzić do silnego uczucia głodu, któremu chory nie jest w stanie się oprzeć, co prowadzi do napadów obżarstwa.
• Badania wskazują na cechy wspólne z uzależnieniami, rzeczywiście chorzy na bulimię często są również osobami uzależnionymi.

Czynniki, które mogą się przyczyniać do rozwoju bulimii

Choroby towarzyszące

• Zaburzenia osobowości – różne postaci i stopnie nasilenia
  • Najczęstsze są osobowości obsesyjne i unikające.
  • Niemal 60% chorych ma jakąś postać zaburzenia osobowości, a odsetek ten jest jeszcze wyższy w przypadku ciężkich postaci bulimii.
• Inne zaburzenia psychiczne
  • U 50–70% pacjentów z zaburzeniami odżywiania dochodzi do ciężkiej depresji lub dystymii (nastroju depresyjnego).
  • U pacjentów z bulimią ryzyko rozwoju zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych w ciągu ich życia wynosi 25%.
• Uzależnienia
  • U prawie 40% pacjentów z bulimią stwierdza się inne uzależnienie.

Problemy rodzinne

• Częste trwające lub nierozwiązane konflikty.
• Przemoc i wykorzystywanie seksualne. 
• Inne problemy psychiczne w rodzinie.

Częstość występowania

• Prawdopodobieństwo rozwoju bulimii u młodych kobiet w wieku 15–35 lat wynosi około 1–3%.
• Prawdopodobnie istnieje duża liczba niezarejestrowanych przypadków. Jedną z przyczyn może być fakt, że wielu chorych nie chce szukać pomocy. Nim chory zwróci się o pomoc, od pojawienia się dolegliwości mija średnio 4–5 lat.
• Około 75–95% osób chorych stanowią kobiety, większość z nich to osoby dorosłe, a średni wiek pierwszego zachorowania wynosi około 19 lat.

Badania dodatkowe

Historia choroby – rozmowa z lekarzem

Najczęściej osoby z zaburzeniami odżywiania nie zgłaszają się do lekarza z własnej inicjatywy, lecz raczej pod presją bliskich lub jeśli podejrzenie zaburzeń odżywiania pojawi się podczas badań lekarskich u nastolatka (12–14 lat).

Lekarz może wówczas zadać szczegółowe pytania dotyczące:

• stosunku do jedzenia (np. utraty kontroli, silnego wpływu na życie)
• napadów obżarstwa
• wymiotów
• innych metod odchudzania
• rzeczywistej utraty masy ciała
• postrzegania własnego ciała.

Specjalne kwestionariusze i relacje bliskich dostarczają dalszych ważnych informacji.

Badanie przedmiotowe 

Aby uzyskać obraz stanu fizycznego pacjenta, lekarz przeprowadza przedmiotowe badanie neurologiczne, mierzy wzrost, masę ciała, tętno, ciśnienie tętnicze, wykonuje EKG oraz, w przypadku dzieci i młodzieży, ocenia aktualny etap rozwoju fizycznego.

Poza tym pobierana jest krew, na przykład w celu określenia poziomu stanu zapalnego, poziomu cukru, elektrolitów, parametrów tarczycy oraz czynności nerek, wątroby i trzustki.

W niektórych przypadkach wskazane jest również badanie pod kątem niedoborów witamin lub ewentualnego zażywania narkotyków.

Skierowanie do specjalisty

• Jeśli podejrzenie bulimii się potwierdza, pacjent kierowany jest do psychoterapeuty z doświadczeniem w leczeniu osób z zaburzeniami odżywiania lub psychiatry.
• W związku z ewentualnymi przyczynami somatycznymi lub negatywnymi następstwami może również zostać skierowany do odpowiednich specjalistów (chorób metabolicznych, kardiologa, laryngologa) w celu dalszej diagnostyki i leczenia.
• Ponadto można się skonsultować z dietetykami, którzy mają doświadczenie w pracy z osobami chorymi na bulimię. Niezbędna jest regularna wymiana informacji między dietetykami i psychoterapeutami/lekarzami.
• Należy zadbać o regularne wizyty u stomatologa w celu przeprowadzenia diagnostyki, leczenia i monitorowania uszkodzeń szkliwa i przyzębia.

Skierowanie do szpitala 

Jeśli choroba jest na tyle poważna, że leczenie ambulatoryjne nie wystarcza lub nie da się go wdrożyć w najbliższym czasie, pacjent powinien zostać przyjęty do szpitala specjalizującego się w zaburzeniach odżywiania lub na oddział dzienny:

• W przypadku niektórych współistniejących chorób psychicznych lub somatycznych (np. skłonności samobójczych, nieodpowiednio kontrolowanej cukrzycy, poważnych samookaleczeń, uzależnienia od narkotyków lub alkoholu).
• Jeśli choroba jest na tyle poważna, że chory nie jest w ogóle w stanie kontrolować swoich zachowań żywieniowych lub doszło do zaburzeń poziomu składników mineralnych we krwi.
• W przypadku powikłań w trakcie ciąży, spowodowanych zaburzeniami odżywiania.
• Jeśli środowisko rodzinne/społeczne chorego utrudnia leczenie.

Leczenie 

Cele leczenia

• Odpowiednia edukacja osób chorych oraz – w przypadku nieletnich – ich rodziców na temat choroby i planu terapii.
• Wspólne dążenie pacjentów i lekarzy do osiągnięcia celu leczenia.
• Zapobieganie napadom obżarstwa się i wymiotom.
• Unormowanie aktywności fizycznej.
• Wzmacnianie pewności siebie i pozytywnej samooceny.
• Odzyskanie kontroli nad zachowaniami żywieniowymi.
• Leczenie wtórnych chorób somatycznych.
• Przezwyciężenie trudności natury psychicznej.
• Uniknięcie przejścia bulimii w stan przewlekły.

Psychoterapia

Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) jest psychoterapią z wyboru i może być prowadzona jako psychoterapia indywidualna, grupowa lub rodzinna. Psychoterapia rodzinna jest wskazana np. wtedy, gdy w rodzinie występują konflikty, kiedy rozwój psychologiczny jest opóźniony lub upośledzony albo kiedy inni członkowie rodziny są ważni z punktu widzenia powodzenia terapii.

Elementem terapii poznawczo-behawioralnej jest również edukacja (psychoedukacja) na temat zdrowego żywienia, potrzeb żywieniowych organizmu i fizycznych konsekwencji zaburzeń odżywiania. Chory może nauczyć się podważać swoje odczuwane jako rzeczywiste, ale mało pomocne wzorce myślowe typu „będę szczęśliwy, tylko będąc szczupłym” i dostrzegać związek między swoimi zachowaniami żywieniowymi i leżącymi u ich podstaw emocjami, takimi jak wstyd, smutek i złość. Ponadto zaburzenia odżywiania mogą również odgrywać pewną rolę w relacjach z innymi ludźmi; one również mogą być analizowane i przepracowywane.

Leki 

Dorośli z bulimią mogą jednocześnie przyjmować leki przeciwdepresyjne, aby ograniczyć napady obżarstwa i wymioty. W przypadku współwystępowania depresji, lęków, zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych zarówno dorośli, jak i młodzież mogą być leczeni lekami przeciwdepresyjnymi.

Aktywność fizyczna i odprężenie

Badania z udziałem osób z zaburzeniami odżywiania wykazały korzystny wpływ różnych metod fizjoterapii na zachowania żywieniowe i jakość życia. Metody stosowane w tym badaniu obejmowały m.in.:

• trening siłowy
• ćwiczenia relaksacyjne
• ćwiczenia na świadomość ciała
• jogę
• masaż.

Program samokontroli

Niektórym chorym na bulimię zaleca się udział w specjalnym programie samokontroli, realizowanym pod kierunkiem terapeuty ("kierowana samopomoc"), wykorzystującym elementy terapii poznawczo-behawioralnej.

Co możesz zrobić sam? 

Zapobieganie

W zapobieganiu zaburzeniom odżywiania skuteczne okazały się następujące działania:

• Wzmacnianie kompetencji życiowych młodzieży.
• Budowanie poczucia własnej wartości.
• Krytyczny stosunek do mediów i lansowanych przez nie ideałów piękna.
• Nauka radzenia sobie z emocjami.
• Rozwijanie ciałopozytywności.

Rokowanie

• Rokowanie jest korzystne, jeśli przebieg choroby jest krótki, a wiek zachorowania niski i jeśli w rodzinie chorego nie występuje uzależnienie od alkoholu.
• Leczenie poprawia rokowanie, a czasami choroba ustępuje samoistnie.
• Istnieje tendencja do nawrotów.
• Rokowanie jest gorsze w przypadku jednoczesnego nadużywania narkotyków lub alkoholu, prób samobójczych, długotrwałej depresji, nadwagi, otyłości u rodziców i zaburzeń osobowości.
• Badania wykazały, że wiele osób chorujących na bulimię w dalszym ciągu wykazuje patologiczne zachowania żywieniowe lub depresję. 

Dodatkowe informacje

• Anoreksja (jadłowstręt psychiczny).
• Depresja.
• Zaburzenia osobowości.
• Bulimia – informacje dla personelu medycznego.

Autorzy

• Joanna Dąbrowska-Juszczak, lekarz (redaktor)
• Catrin Grimm, lekarka w trakcie specjalizacji z psychiatrii i psychoterapii dzieci i młodzieży, Klingenberg nad Menem