Cukrzyca typu 2

Content

Co to jest cukrzyca typu 2?

Definicja

Mianem cukrzycy określa się grupę zaburzeń metabolicznych, które charakteryzują się przewlekle podwyższonym stężeniem glukozy (cukru) we krwi wskutek zaburzeń wydzielania insuliny lub niewrażliwości tkanek organizmu na działanie tego hormonu. Cukrzyca typu 2 (zwana również cukrzycą wieku dojrzałego) jest formą cukrzycy charakteryzującą się zmniejszonym działaniem insuliny (insulinooporność) - występuje więc względny niedobór tego hormonu.

Objawy

Objawy rzadko pojawiają się na początku choroby. Niektórzy pacjenci czują się zmęczeni, wyczerpani, apatyczni i przygnębieni lub skarżą się na niewyraźne widzenie czy drętwienie rąk i nóg. Podwyższone stężenie glukozy we krwi powoduje zwiększone pragnienie i częste parcie na mocz. Część pacjentów skarży się na niezamierzoną utratę masy ciała, problemy z koncentracją, zakażenia skóry, zapalenia dróg moczowych lub zaburzenia funkcji seksualnych.

Epizodycznie, stężenie glukozy we krwi może osiągnąć tak wysoki poziom, że prowadzi do zaburzeń świadomości, a nawet śpiączki.

Przyczyny

Przyczyny rozwoju cukrzycy są wielorakie i do dziś są intensywnie badane. Istnieją znaczne predyspozycje genetyczne, ale jeszcze ważniejszą rolę odgrywa styl życia. Niekorzystne czynniki zwiększające ryzyko wystąpienia cukrzycy to brak ruchu, dieta uboga w błonnik, z dużą ilością tłuszczu oraz palenie. Ryzyko zachorowania na cukrzycę typu 2 znacznie wzrasta u osób powyżej 45. roku życia oraz u osób o BMI wyższym niż 25 kg/m². Prawdopodobieństwo wystąpienia cukrzycy typu 2 jest szczególnie wysokie u osób z dużą ilością tkanki tłuszczowej znajdującej się w okolicy brzucha lub zwiększonym obwodem talii.

Cukrzyca typu 2 często występuje w połączeniu z innymi schorzeniami, tzw. chorobami cywilizacyjnymi. Dotyczy to nie tylko nadwagi, lecz także nadciśnienia tętniczego oraz wysokiego stężenia lipidów we krwi. Kombinacja tych zaburzeń jest również określana jako zespół metaboliczny. Poprzez leczenie tych czynników ryzyka, często możliwe jest przynajmniej tymczasowe cofnięcie choroby we wczesnym jej stadium.

Niektóre leki, takie jak preparaty z glikokortykosteroidami, mogą powodować lub nasilać cukrzycę. To samo dotyczy zaburzeń hormonalnych, np. zespół policystycznych jajników. Kobiety, które kiedyś chorowały na cukrzycę ciążową, są narażone na zwiększone ryzyko zachorowania na cukrzycę typu 2.

Częstość występowania

Cukrzyca typu 2 jest najczęstszą postacią cukrzycy. U większości chorych rozwija się ona po 40. roku życia, ale może wystąpić również wcześniej.
Co roku na cukrzycę typu 2 zapada około 200 na 100 000 osób, a choruje na nią ok. 7–10% populacji.
Częstość występowania zwielokrotniła się w ciągu ostatnich 30 lat. Przyczynami tego zjawiska są postępujące starzenie się społeczeństwa, spadek aktywności fizycznej oraz zwiększenie występowania nadwagi i otyłości.
W 2014 roku ponad 400 milionów dorosłych na całym świecie chorowało na cukrzycę typu 2.
Choroba ta występuje rzadziej u osób z wyższym statusem społecznym.

Badania dodatkowe

W celu postawienia diagnozy wykonuje sie badania laboratoryjne. Mierzone jest stężenie glukozy w osoczu krwi. O cukrzycy jawnej mówi się, gdy losowo zmierzone stężenie glukozy we krwi wynosi ≥200 mg/dl (≥11,1 mmol/l) lub gdy stężenie glukozy we krwi na czczo (rano) wynosi ≥126 mg/dl (≥7,0 mmol/l) w przynajmmniej dwóch, osobnych pomiarach.
Dodatkowo oznacza się wartość hemoglobiny glikowanej - HbA1c, która jest parametrem określającym stężenie glukozy we krwi w dłuższym okresie czasu (ok. 90 dni).
W przypadku potwierdzenia diagnozy zalecany jest również pomiar stężenia kreatyniny i potasu we krwi (w celu oceny czynności nerek). Ponadto przeprowadza się badanie moczu i profilu stężenia lipidów we krwi (tzw. lipidogram).
Podczas badania fizykalnego na podstawie wzrostu i masy ciała określa się BMI. Mierzone są również obwody talii i bioder.
Powikłania cukrzycy występują głównie w tętnicach lub nerwach. Dlatego tak ważne jest badanie skóry, oczu i stóp.
Oprócz tego mierzone jest ciśnienie tętnicze krwi i częstość akcji serca. U niektórych pacjentów należy również rozważyć wykonanie badania EKG.
W celu odróżnienia od cukrzycy typu 1 można oznaczyć autoprzeciwciała charakterystyczne dla tej choroby.
W niektórych przypadkach rozważane są badania genetyczne. Pomagają one zdiagnozować rzadki typ cukrzycy zwany Maturity-Onset Diabetes of the Young, czyli cukrzycę typu MODY. Występuje on u 2–5% wszystkich osób z cukrzycą i nie jest ani cukrzycą typu 1, ani typu 2.

Leczenie

Cele leczenia

Leczenie powinno zapobiegać ostrym powikłaniom, takim jak zbyt wysokie lub zbyt niskie stężenie glukozy we krwi.
Ponadto należy unikać późniejszych powikłań, takich jak choroby serca i uszkodzenia małych naczyń krwionośnych, m.in. w wątrobie, nerkach i siatkówce.
Inne cele terapii cukrzycy to poprawa jakości życia i satysfakcji z terapii. Powinna być możliwość wyznaczania indywidualnych celów, w zależności od osobistej sytuacji życiowej.
Jeśli cele terapii nie są osiągane, należy szukać ewentualnych barier i usuwać je wspólnie z przeszkolonym personelem, np. brak wiedzy na temat choroby, czynniki społeczne (nawyki żywieniowe w rodzinie, niekorzystne godziny pracy lub miejsce pracy) lub fizyczne ograniczenia funkcjonalne (trudności w posługiwaniu się strzykawkami, upośledzenie wzroku).
W zależności od wieku i zindywidualizowanego celu terapii ustala się docelową wartość hemoglobiny glikowanej HbA1c, zwykle między 6,5 a 8,0%.

Leczenie podstawowe

Ogólne ryzyko wystąpienia chorób układu krążenia również determinuje terapię cukrzycy, która zostanie opracowana przy udziale pacjenta. Jest ono sumą różnych czynników ryzyka, takich jak wiek, nadciśnienie tętnicze, wysokie stężenie cholesterolu, palenie tytoniu, nadwaga, brak aktywności fizycznej oraz predyspozycje genetyczne w postaci chorób układu krążenia w rodzinie. Im więcej czynników ryzyka, tym większe korzyści z dobrze dobranej terapii.
Podstawowa terapia wszystkich osób chorych polega na szkoleniu diabetologicznym, ewentualnie terapii żywieniowej i zwiększeniu aktywności fizycznej, rzuceniu palenia, identyfikacji innych czynników ryzyka i leczeniu pozostałych chorób towarzyszących (zaburzenia gospodarki lipidowej, nadciśnienie tętnicze, otyłość).

Farmakoterapia

Jeśli zmiana stylu życia nie prowadzi do obniżenia stężenia glukozy we krwi, kolejnym krokiem jest farmakoterapia.
Lekami pierwszego wyboru są metformina, a u osób z chorobami sercowo-naczyniowymi lub chorobami nerek - inhibitory SGLT-2 (flozyny) lub inkretynomimetyki (analogi GLP-1).
- Metformina zwiększa działanie insuliny i wrażliwość tkanek obwodowych na ten hormon.
  - Wykazano, że zmniejsza ogólną śmiertelność u pacjentów chorych na cukrzycę, a także częstość występowania zaburzeń sercowo-naczyniowych.
  - Lek rzadko powoduje niedocukrzenie (hipoglikemię) lub przyrost masy ciała.
  - Na początku terapii dawka metforminy w tabletkach jest niewielka. Zwiększana jest ona powoli ze względu na jej działania niepożądane (głównie dolegliwości żołądkowo-jelitowe).
  - Przy długotrwałym stosowaniu może wystąpić niedobór witaminy B12. Najpoważniejszą reakcją niepożądaną jest tzw. kwasica mleczanowa – zaburzenie równowagi kwasowo-zasadowej we krwi. Występuje ona bardzo rzadko i również w przypadku innych leków przeciwcukrzycowych. Dlatego zaleca się regularne monitorowanie czynności nerek.
Inne leki przeciwcukrzycowe stosowane u wybranych pacjentów to pochodne sulfonylomocznika lub inhibitory DPP-4 (gliptyny), które można stosować jako uzupełnienie innych terapii.

Terapia insulinowa

Z czasem skuteczność działania leku doustnego może się zmniejszyć. Wtedy w kontrolowaniu choroby mogą pomóc dodatkowe zastrzyki z insuliny.
Początkowo zwykle wieczorem podaje się insulinę długo działającą (insulina NPH).
W celu zwiększenia terapii insulinowej można również zastosować insulinę krótko działającą lub preparaty mieszane.
Stężenie glukozy we krwi powinno być mierzone codziennie rano. U niektórych pacjentów wymagane są częstsze kontrole, zgodnie z zaleceniami lekarza.
Terapia insulinowa może powodować spadki stężenia glukozy we krwi (hipoglikemia) i zwiększenie masy ciała, a także być uciążliwa dla pacjentów. Dlatego insulinę w cukrzycy typu 2 stosuje się zwykle dopiero wtedy, gdy nie udaje się osiągnąć celu terapii za pomocą zmiany stylu życia i leków przeciwcukrzycowych.

Leczenie chorób współistniejących

Skurczowe ciśnienie tętnicze u pacjentów chorych na cukrzycę powinno wynosić poniżej 140 mm Hg. Preferowanymi lekami obniżającymi ciśnienie tętnicze są inhibitory ACE (inhibitory konwertazy angiotensyny) lub antagoniści receptora angiotensyny II (sartany).
Terapia statynami jest często zalecana z powodu podwyższonego stężenia lipidów we krwi. Wykazano, że zmniejsza ona ryzyko wystąpienia zaburzeń sercowo-naczyniowych.

Co możesz zrobić sam?

Zalecenia dla pacjentów

Dla powodzenia terapii cukrzycy kluczowy jest samodzielny udział pacjenta w leczeniu. Należy rozumieć swoją chorobę i aktywnie uczestniczyć w decyzjach terapeutycznych, aby zapewnić ich optymalne wdrożenie.
Redukcja masy ciała i aktywność fizyczna poprawiają jakość życia i zmniejszają zapotrzebowanie na leki u osób chorych na cukrzycę typu 2.

Odżywianie

Ogólne zalecenia dotyczące zdrowego odżywiania odnoszą się również do osób chorych na cukrzycę.
Bilans kaloryczny
- W przypadku nadwagi należy zmniejszyć spożycie kalorii i dążyć do osiągnięcia BMI w zalecanym zakresie (dla dorosłych: 18,5–24,9 kg/m²).
- Należy dowiedzieć się, które pokarmy mają wysoką zawartość tłuszczów nasyconych (np. masło) oraz cukrów prostych (np. słodkie napoje gazowane) i ograniczyć ich spożycie.
Tłuszcze
- Nasycone kwasy tłuszczowe i nienasycone kwasy tłuszczowe typu trans powinny dostarczać poniżej 10% łącznej dziennej liczby kalorii.
- Dobrym źródłem tłuszczu są oleje roślinne bogate w nienasycone kwasy tłuszczowe.
Białka
- Jeżeli nie rozpoznano zaburzeń nerek, można spożywać 15–20% łącznej dziennej liczby kalorii w postaci białka.
Sól
- Należy ograniczyć dzienne spożycie soli do maksymalnie 5 g dziennie.
Alkohol
- Najlepiej nie spożywać alkoholu.
- Za dopuszczalne uznaje się dzienne spożycie do 10 g dla kobiet i 20 g dla mężczyzn.
- Jeśli cukrzyca jest leczona insuliną, alkohol powinien być spożywany z posiłkiem zawierającym węglowodany, aby zmniejszyć ryzyko wystąpienia niskiego stężenia glukozy we krwi.
- Kobiety w ciąży i pacjenci po przebyciu zapalenia trzustki kategorycznie nie powinni spożywać alkoholu. To samo dotyczy osób z istotnie podwyższonym stężeniem lipidów we krwi (przede wszystkim trójglicerydów), uszkodzeniem nerwów i zaburzeniami erekcji.
Błonnik
- Najlepiej jeść naturalnie występujące pokarmy, które są bogate w błonnik. Zwiększona ilość błonnika w diecie prowadzi do lepszej kontroli cukrzycy, lepszego stężenia lipidów we krwi i zmniejsza przedwczesną śmiertelność.

Należy zaprzestać palenia!

Zachęcamy do skorzystania z porad związanych ze zmianą nawyków związanych z paleniem.

Aktywność fizyczna

Poprzez aktywność fizyczną zwiększa się niezależne od insuliny przyswajanie glukozy przez komórki, a zwłaszcza komórki mięśni, co prowadzi do redukcji masy ciała. W ten sposób można naturalnie obniżyć stężenie glukozy we krwi, a wraz z nim potrzebę stosowania leków na cukrzycę.
Działanie to zwiększa się wraz ze wzrostem częstotliwości aktywności fizycznej. Mechanizm jest najbardziej widoczny u pacjentów, którzy dotychczas nie byli prawie w ogóle aktywni fizycznie.
Trening wytrzymałościowy i siłowy wydają się w równym stopniu obniżać stężenie HbA1c.
Należy zwiększyć swoją codzienną aktywność:
- chodzić pieszo na zakupy
- korzystać ze schodów
- chodzić pieszo lub jeździć rowerem do pracy
Należy zwiększyć swoją aktywność sportową poprzez:
- szybki marsz
- wycieczki rowerowe
- pływanie, ćwiczenia w wodzie
- gimnastykę, ćwiczenia rozciągające
- trening siłowy
Częstość i intensywność
- Zaleca się co najmniej 30 minut aktywności dziennie. Można ją jednak podzielić na bloki o długości przynajmniej 10 minut. Częstość i czas trwania aktywności są jednak ważniejsze niż jej intensywność.
Jeśli pacjent przyjmuje leki hipoglikemizujące i często występuje u niego niskie stężenie glukozy we krwi, zasadne może być przyjmowanie glukozy podczas aktywności sportowej. W tej kwestii należy zasięgnąć porady lekarskiej.

Zapobieganie

Zachorowalność na cukrzycę typu 2 można znacznie ograniczyć unikając otyłości.
Jeśli jesteś w grupie podwyższonego ryzyka zachorowania na cukrzycę typu 2, rozwojowi choroby może zapobiec aktywność fizyczna.
Dieta śródziemnomorska, zawierająca oliwę z oliwek, dużą ilość owoców, warzyw, orzechów, roślin strączkowych, pieczywa i ryb, a małą ilość mięsa i nabiału również w dużym stopniu wydaje się zapobiegać rozwojowi cukrzycy.

Rokowanie

Aby móc dobrze żyć z cukrzycą typu 2, należy doprowadzić stężenie glukozy we krwi do właściwego poziomu. Pozwala to na uniknięcie krótko- i długoterminowych powikłań. Dobre odżywianie i utrata masy ciała mogą być już wystarczające dla dużej liczby chorych. Jednak wielu pacjentów musi również przyjmować leki przeciwcukrzycowe i ewentualnie również wstrzykiwać podskórnie insulinę.

Dorośli chorujący na cukrzycę typu 2 mają prawie dwukrotnie większe standaryzowane względem płci i wieku ryzyko zgonu w porównaniu z osobami, które nie mają tej choroby. Jednak w ciągu ostatnich 20 lat, dzięki poprawie opieki, klasyczne powikłania znacznie się zmniejszyły, zwłaszcza zawały serca, udary mózgu i amputacje kończyn.

Powikłania

Ostrym powikłaniem cukrzycy typu 2 jest niskie stężenie glukozy we krwi (hipoglikemia). Hipoglikemia występuje u osób przyjmujących leki przeciwcukrzycowe i jest częsta w przypadku terapii insulinowej. Innym ostrym powikłaniem jest wysokie stężenie glukozy we krwi (hiperglikemia), które może prowadzić do śpiączki.

W dłuższej perspektywie mogą pojawić się powikłania związane ze złogami w drobnych naczyniach krwionośnych i nerwach. Zakłóca to dopływ krwi i może powodować uszkodzenia dużych naczyń krwionośnych, nerek i oczu, a także choroby układu krążenia. Chorzy na cukrzycę są również bardziej narażeni na urazy i zakażenia stóp.

Dalsze postępowanie

Aby móc ocenić skuteczność terapii, ważne są regularne badania kontrolne. Kontrole lekarskie odbywają się w odstępie od 3 do 6 miesięcy.
Mierzone jest między innymi stężenie glukozy we krwi, ciśnienie tętnicze oraz tzw. hemoglobina glikowana (HbA1c) i badane są stopy. W celu sprawdzenia czynności nerek jest oznaczane stężenie kreatyninywe krwi. Często konieczne jest też badanie moczu.
Przy cukrzycy typu 2 oczy powinny być kontrolowane w gabinecie okulistycznym w odstępie od 1 roku do 2 lat.
Samodzielne monitorowanie stężenia glukozy u we krwi jest zalecane u pacjentów z cukrzycą typu 2 tylko w niektórych przypadkach, np. na początku lub przy zmianie leczenia, jak również przy terapii insulinowej.

MEDIBAS