Wirusowe zapalenie żołądka i jelit

Streszczenie

  • Definicja: Zakażenie jelitowe o podłożu wirusowym. Norowirusy występują powszechnie we wszystkich grupach wiekowych. Rotawirusy i adenowirusy występują najczęściej u dzieci. Główne drogi przenoszenia to droga fekalno–oralna z osoby na osobę.
  • Epidemiologia: Częste schorzenie u dzieci w wieku do 4–5 roku życia. Choroby biegunkowe występują częściej w miesiącach jesiennych i zimowych. W szpitalach, placówkach opiekuńczych i środowiskowych może dochodzić do szybkiego rozprzestrzeniania się zakażeń wywołanych przez norowirusy i rotawirusy.
  • Objawy: Nudności, utrata apetytu, wymioty i biegunka.
  • Badanie fizykalne: Może występować niewielka gorączka. Objawy odwodnienia, szczególnie u dzieci. W ciężkich przypadkach i u niemowląt istnieje ryzyko odwodnienia z powodu niewystarczającego spożycia płynów.
  • Diagnostyka: Posiew kału zwykle nie jest konieczny. Próbki kału należy pobierać tylko w szczególnych przypadkach.
  • Leczenie: Najważniejszymi metodami leczenia są nawadnianie i unikanie zaburzeń równowagi elektrolitowej. Leczenie farmakologiczne mdłości lub bardzo ciężkiej biegunki tylko w wyjątkowych przypadkach. Większość objawów ustępuje samoistnie. Staranne mycie rąk i przestrzeganie zasad higieny oraz szybka izolacja osób zakażonych zapewnia skuteczną profilaktykę.

Informacje ogólne

Definicja

  • Wirusowe zapalenie żołądka i jelit to zakażenie przewodu pokarmowego wywołane przez wirusy, objawiające się mdłościami, wymiotami oraz ostrą biegunką.
  • Wirusy szerzą się głównie drogą fekalno–oralną, ale także przez spożycie skażonego pokarmu lub wody, a także (rzadziej) drogą kropelkową.1
  • Ostra biegunka to wyraz stanu zaburzenia równowagi między wydzielaniem a wchłanianiem w jelicie i może mieć różne przyczyny.
  • Objawy nie utrzymują się zwykle dłużej niż 14 dni.
  • Zakażenia klasyfikuje się w zależności od czynnika etiologicznego (rodzaju patogenu).
  • Co najmniej 3 nieuformowane stolce o przeważnie dużej zawartości wody w ciągu 24 godzin.
  • Do najczęstszych czynników sprawczych należą norowirusy oraz rotawirusy.

Epidemiologia

  • Biegunka jest jedną z 20 najczęstszych przyczyn konsultacji w gabinecie lekarza rodzinnego.
    • Choroby biegunkowe występują częściej w miesiącach jesiennych i zimowych (sezonowość rotawirusów i norowirusów).
  • W Polsce w 2022 roku zgłoszono 57 626 przypadków zakażeń wirusowych przewodu pokarmowego (zapadalność: 152 na 100 000).2
  • Choroba występuje na całym świecie i we wszystkich grupach wiekowych.
    • Większość przypadków ostrego zapalenia żołądka i jelit występuje u małych dzieci i jest wywoływana przez wirusy.
      • U niemowląt i małych dzieci (do 5. roku życia) najczęściej spotyka się rotawirusy (80%), a następnie norowirusy (8%).
    • U dorosłych również przeważnie występuje wirusowe zapalenie wywołane przez norowirusy (najczęściej) lub rotawirusy (drugie w kolejności).3
      • Rotawirusy są przyczyną około jednej czwartej hospitalizacji dzieci z powodu ostrego zakaźnego zapalenia żołądka i jelit.4
      • Wskaźnik hospitalizacji z powodu zakażenia rotawirusami u dzieci poniżej 15. roku życia i osób powyżej 69. roku życia przekracza 60%.

Etiologia i patogeneza

  • Zakażenie następuje głównie drogą fekalno–oralną z osoby na osobę.
  • Norowirus (kaliciwirus)
    • Bardzo wysoka zakaźność, minimalna dawka zakaźna wynosi około 10–100 cząstek wirusa.
    • Wirus przenosi się drogą fekalno–oralną lub kropelkową, z osoby na osobę, w wyniku skażenia pochodzącego z rozprysków wymiocin.
      • Bardzo szybkie rozprzestrzenianie się zakażeń w obrębie szpitali, placówek opiekuńczych i środowiskowych.
    • Do zakażenia może dojść także przez kontakt ze skażoną żywnością (sałatki, kraby, małże itp.) lub napojami (zanieczyszczona woda).
      • Możliwe jest również zakażenie drogą powietrzną (cząstkami wirusa unoszącymi się w powietrzu z rozprysków wymiocin).
    • Rocznie na całym świecie wywołuje około 685 milionów zachorowań i około 200 tysięcy zgonów.
    • Czas inkubacji: 6–50 godzin.
    • Czas trwania objawów: zwykle 1–3 dni.
    • Wysoka zakaźność podczas ostrej fazy choroby.
    • Wirus może być wydalany w stolcu przez kolejne 14 dni.
    • Występowanie całoroczne, szczyt zachorowań od października do marca.
  • Rotawirusy (reowirusy)
    • Wirus przenosi się drogą fekalno–oralną, zwłaszcza przez zakażenie spowodowane dotknięciem skażonych osób lub przedmiotów, ale także przez skażoną wodę i żywność.
    • Bardzo wysoka zakaźność, wystarczy zaledwie 10 cząstek wirusa, aby zarazić dziecko.
    • Najczęstsza przyczyna biegunek u dzieci wymagających hospitalizacji (95% dzieci w wieku 3–5 lat).
    • Największa częstość zakażeń dotyczy dzieci w 3–15 miesiącu życia.
    • U dzieci sezonowość zachorowań (zima), u dorosłych nie występuje.
    • Druga co do częstości (po E. coli) przyczyna biegunki podróżnych – około 9% przypadków.
    • Zróżnicowane objawy, od subklinicznych zakażeń do łagodnej biegunki i ciężkiego przebiegu choroby.
    • Okres inkubacji: 1–3 dni.
    • Czas trwania objawów: zwykle 3–8 dni
      • ryzyko zakażenia jest największe w ciągu pierwszych 4 dni choroby.
    • Okres zakaźności obejmuje ostrą fazę choroby i okres wydalania wirusa w stolcu
      • z reguły wirus jest wydalany nie dłużej niż przez 8 dni.
    • Zapalenie jelit wywołane przez rotawirusy u dzieci (poniżej 5 roku życia) często wiąże się z ciężkim przebiegiem.

Inne istotne patogeny wirusowe

  • Adenowirusy
    • okres inkubacji: 8–10 dni
    • czas trwania objawów: 1–2 tygodnie
    • okres zakaźności: od kilku dni do kilku tygodni
    • brak sezonowości zachorowań.
  • Inne wirusy z rodziny Caliciviridae.
  • Astrowirusy.
  • Enterowirusy.

Czynniki predysponujące

  • Nieprawidłowa higiena rąk, zwłaszcza podczas wizyt w szpitalach, placówkach opiekuńczych i placówkach środowiskowych.

ICD–10

  • A08 Wirusowe i inne określone zakażenia jelit.
    • A08.0 Zapalenie jelit wywołane przez rotawirusy.
    • A08.1 Ostra gastroenteropatia wywołana przez wirus Norwalk.
    • A08.2 Zapalenie jelit wywołane przez adenowirusy.
    • A08.3 Zapalenie jelit wywołane przez inne wirusy.
    • A08.4 Wirusowe zakażenie jelit, nieokreślone.
    • A08.5 Inne określone zakażenia jelit.
  • A09 Biegunka i zapalenie żołądkowo–jelitowe o przypuszczalnie zakaźnej etiologii.

Diagnostyka

Kryteria diagnostyczne

  • W niepowikłanych przebiegach zapalenia żołądka i jelit rzadko wykonuje się posiew stolca i dlatego etiologia wirusowego zapalenia żołądka i jelit często pozostaje nierozpoznana.
  • Rotawirusy
    • Laboratoryjną metodą diagnostyczną z wyboru jest wykrywanie w stolcu swoistego dla grupy antygenowej kapsydu wewnętrznego za pomocą testu immunoenzymatycznego (ELISA).
    • Możliwe jest również zastosowanie metod aglutynacji lateksowej i wykrywania wirusowego RNA.
  • Norowirus
    • Obecnie dostępne są różne metody potwierdzenia obecności norowirusów w stolcu:
      • amplifikacja wirusowych kwasów nukleinowych (RT–PCR)
      • stwierdzenie obecności białek wirusowych za pomocą testów immunoenzymatycznych (ELISA)
      • testy serologiczne
      • wykrywanie cząstek wirusa za pomocą mikroskopu elektronowego.
    • Diagnostyka jest wskazana szczególnie w szpitalach, domach opieki i placówkach środowiskowych, w których występują ogniska biegunki i wymiotów.
      • Należy dążyć do postawienia szybkiego rozpoznania.
    • Diagnostyka nie jest wskazana w przypadku:
      • nietypowych objawów
      • badań środowiskowych u osób bezobjawowych.

Diagnostyka różnicowa

Wywiad lekarski

  • Ogólny czas inkubacji
  • Główne objawy to nudności, wymiotybiegunka
    • Przy zakażeniu norowirusem najczęściej występują nudności i wymioty, niekiedy uporczywe.
    • Z reguły po 1–2 dniach wymioty ustępują.
    • Biegunka może trwać 4–6 dni: krócej w zakażeniu norowirusem, dłużej w zakażeniu adenowirusem.
  • Należy zapytać o przypadki występowania podobnych objawów w otoczeniu, podróże zagraniczne, kontakt ze zwierzętami oraz spożycie potencjalnie skażonej (zakaźnej) żywności i napojów.

Badanie fizykalne

  • Zwykle nie występuje gorączka lub jest nieznaczna.
  • Badanie pod kątem objawów niewystarczającego spożycia płynów:
    • Suche pieluszki u dzieci – wyraźny sygnał ostrzegawczy.
    • Zmęczenie, pragnienie, oliguria, gwałtowna utrata masy ciała, suchość błon śluzowych, podkrążone oczy, zmniejszenie napięcia skóry, później także tachykardia i ewentualnie niskie ciśnienie tętnicze.
  • Klasyfikacja odwodnienia
    • Łagodne odwodnienie: gwałtowna utrata mniej niż 5% masy ciała.
    • Umiarkowane odwodnienie: utrata około 5% masy ciała, wydłużony powyżej 2 sekund czas nawrotu włośniczkowego.
    • Ciężkie odwodnienie: utrata około 10% masy ciała lub więcej, objawy wstrząsu hipowolemicznego.
  • Oznaki zagrożenia funkcji życiowych u dziecka
    • pogorszenie świadomości
    • zimna spocona skóra
    • ekstremalnie podkrążone oczy (ewentualnie także zapadnięte ciemiączko)
    • suchość błony śluzowej (język)
    • brak łez
    • zmniejszenie napięcia mięśniowego
    • utrata ponad 10% masy ciała
    • wydłużony powyżej 3 sekund czas nawrotu włosniczkowego (ang. Capillary Refill Time – CRT)
    • tachypnoe/kwasica oddechowa
    • tachykardia
    • bezmocz (anuria).

Badania uzupełniające

  • Badanie kału
    • Rutynowe badanie stolca nie jest wskazane u wszystkich pacjentów.
    • Badanie kału na obecność adenowirusów nie ma znaczenia w podejmowaniu decyzji terapeutycznych ani higienicznych, dlatego zwykle można je pominąć.
    • Diagnostyka pod kątem zakażenia norowirusemrotawirusami i innymi patogenami jest zalecana tylko w przypadku biegunki i wymiotów w następujących sytuacjach:
      • istotne choroby współistniejące
      • niedobór odporności
      • krwista biegunka
      • ciężki przebieg choroby
      • hospitalizacja związana z biegunką
      • podejrzenie ogniska zakażeń, prawdopodobnie o charakterze epidemiologicznym
      • przed rozpoczęciem antybiotykoterapii
      • biegunka szpitalna
      • pacjenci pracujący w placówkach środowiskowych lub zakładach zajmujących się przetwórstwem żywności
      • u osób, które w ciągu ostatnich 3 miesięcy przyjmowały już antybiotyki.
  • Ewentualnie badanie krwi
    • wykrywanie zaburzeń gospodarki elektrolitowej.

Wskazania do hospitalizacji

  • Dzieci w wieku poniżej 18 miesięcy z chorobą trwającą od 2–3 dni należy kierować do szpitala, jeżeli spożywanie płynów jest ograniczone.
    • Niewystarczające spożycie płynów u niemowląt może mieć piorunujący przebieg i stanowić zagrożenie dla życia.
  • Odwodnione małe dzieci należy również rutynowo kierować/przyjmować do szpitala.
  • Dorośli z ciężkim odwodnieniem.
  • Osoby w wieku podeszłym z objawami odwodnienia.
  • Niepowodzenie lub brak możliwości nawadniania doustnego.
  • Ogólny ciężki stan chorego.

Leczenie

Cele leczenia

  • Zapobieganie odwodnieniu.
  • Profilaktyka transmisji wirusa.

Ogólne informacje o leczeniu

  • Większość starszych dzieci i dorosłych nie wymaga leczenia innego niż nawadnianie, ponieważ choroba ustępuje samoistnie.
  • Zdarzają się jednak przypadki, w których wskazane jest leczenie odwodnienia i ewentualnych zaburzeń gospodarki elektrolitowej.
    • Główną metodą leczenia jest nawadnianie doustne, które należy w miarę możliwości preferować w stosunku do terapii dożylnej.

Nawadnianie doustne

  • American College of Gastroenterology zaleca przy łagodnym odwodnieniu rozcieńczone soki owocowe, napoje bezalkoholowe, buliony i zupy oraz solone krakersy.5
  • Do nawadniania dzieci i osób starszych z ciężką biegunką zaleca się hipoosmolarny (osmolarność 245 mOsm/l) doustny glukozowo–elektrolitowy płyn nawadniający (DPN), w którym stężenie sodu wynosi 75 mmol/l, potasu 20 mmol/l, chlorków 65 mmol/l, cytrynianu 10 mmol/l i glukozy 75 mmol/l.6
  • W nawadnianiu doustnym u odwodnionych dzieci nie stosować napojów zawierających kofeinę, lemoniady ani nierozcieńczonych soków owocowych.
  • W przypadku wystąpienia wymiotów należy również spróbować nawadniania doustnego, np. za pomocą łyżeczki.
  • Jeśli nawadnianie doustne jest nieskuteczne: podanie płynu przez zgłębnik nosowo–żołądkowy lub dożylnie (skierowanie do leczenia szpitalnego).
  • W przeprowadzonej metaanalizie wykazano, że tylko jedno na 25 hospitalizowanych dzieci wymaga nawadniania dożylnego.7
  • Wskazania do dożylnej płynoterapii: 
    • ciężkie odwodnienie
    • zaburzenia świadomości/letarg
    • brak poprawy po zastosowaniu nawadniania doustnego lub przez sondę nosowo–żołądkową
    • wstrząs
    • ciężka kwasica, zaburzenia gospodarki elektrolitowej
    • objawy niedrożności, wymiotowanie żółcią.

Zalecenia dla pacjentów

  • Praktyczne zalecenia w łagodnym przebiegu i co najwyżej łagodnym odwodnieniu
    • Pić wystarczająco dużo płynów, najlepiej rozwodniony sok jabłkowy (1:1 z wodą), herbatę, napój izotoniczny lub lekko osoloną zupę.
      • Nie zaleca się spożywania wywaru mięsno–warzywnego.
    • Przyjmować pokarmy stałe w postaci ryżu, bananów, sucharków lub słonych paluszków/krakersów.
    • Do nawadniania dzieci i osób starszych z ciężką biegunką zaleca się hipoosmolarny doustny glukozowo–elektrolitowy płyn nawadniający (DPN) – preparaty dostępne bez recepty (patrz wyżej).6
  • W miarę możliwości chorzy powinni, mimo wymiotów, nadal spożywać posiłki w sposób dostosowany do wieku
    • Porcje powinny być mniejsze, ale za to posiłki można spożywać częściej.8
  • Dzieci w wieku 2–10 lat
    • Spożywanie większej ilości płynów w postaci wody lub rozcieńczonego soku.
    • W najnowszych badaniach wykazano, że sok jabłkowy rozcieńczony wodą (niegazowaną) ma korzystniejszy wpływ u dzieci niż gotowe roztwory elektrolitów.9
    • Przy wymiotach: mniejsze ilości płynu podawane częściej, w razie potrzeby łyżeczką.
  • W przypadku biegunki i objawów odwodnienia można również zalecić dostępny bez recepty hipoosmolarny doustny glukozowo–elektrolitowy płyn nawadniający (DPN).8,10
    • Gotowe roztwory elektrolitów są dostępne w aptekach.
    • W celu wyrównania utraty płynów należy podać 50–100 ml roztworu nawadniającego na kilogram masy ciała w ciągu 4 godzin.
    • Dzieci powinny przyjmować co najmniej 10 ml/kg masy ciała po każdym epizodzie wymiotów, czyli około 200 ml u dziecka o masie ciała 20 kg.
  • Probiotyki 
    • U dzieci można rozważyć zastosowanie niektórych probiotyków jako uzupełnienie nawadniania.
    • Według wytycznych WGO (ang. World Gastroenterology Organisation) z 2023 roku niektóre szczepy probiotyczne są przydatne w zmniejszaniu nasilenia i czasu trwania ostrej biegunki zakaźnej u dzieci.
      • Podanie doustne skraca czas trwania stanu ostrego u dzieci o około 1 dzień.
      • Istnieją dowody na to, że profilaktycznie w biegunce u dorosłych i u dzieci probiotyki mogą być skuteczne w niektórych określonych sytuacjach, jeśli wdrożone są na wczesnym etapie leczenia.
      • W przypadku biegunki trwającej dużej niż 48 godzin ich skuteczność uznaje się za niewielką.11

Farmakoterapia

  • Leki na mdłości/nudności stosuje się rzadko.
    • Podawanie leków przeciwwymiotnych w leczeniu ostrego zapalenia żołądka i jelit u dzieci nie jest zalecane.
  • U dorosłych można podać leki przeciwwymiotne w przypadku wymiotów:
    • dimenhydrynat
      • Dawkowanie: u dorosłych 50 mg 3 x na dobę doustnie.
      • Do najczęstszych możliwych działań niepożądanych należą: senność, zawroty głowy, osłabienie mięśni, zaburzenia widzenia, wzrost ciśnienia wewnątrzgałkowego i szybkie bicie serca
        • Dimenhydrynat może powodować zmęczenie i nie należy go łączyć z alkoholem.
      • Sporadycznie zgłaszano ciężkie działania niepożądane u małych dzieci.
    • metoklopramid (MCP)
      • Dawkowanie: u dorosłych 10 mg 3 x na dobę, doustnie.
      • Nie stosować dłużej niż przez 5 dni.
      • Różnorodne działania niepożądane.
  • Leki przeciwbiegunkowe
    • loperamid
      • Niezalecany u dzieci.
      • U dorosłych stosować tylko w niepowikłanym przebiegu (wodnista biegunka przebiegająca bez gorączki lub z niewielką gorączką).
      • Dawkowanie: 4 mg na początku leczenia, następnie 2 mg po każdym luźnym stolcu, maksymalna dawka dobowa 16 mg u dorosłych .
      • Do najczęstszych działań niepożądanych należą zaparcia, wzdęcia, bóle głowy, nudności i zawroty głowy.
    • racekadotryl
      • Można rozważyć u dzieci.
      • Dawkowanie: 1,5 mg/kg m.c. 3 x na dobę w regularnych odstępach czasu u dzieci od 4 miesiąca życia.

Zapobieganie

  • Staranna higiena rąk
    • Działania polegające na myciu rąk przed jedzeniem i po skorzystaniu z toalety przez dzieci w przedszkolu prowadzą do spadku liczby przypadków biegunki o 30%.12
  • Przedszkole
    • Brak jednoznacznych przepisów nakazujących izolację dziecka po przebyciu ostrego nieżytu żołądkowo–jelitowego.
      • Wytyczne brytyjskie (The National Institute for Health and Care Excellence – NICE) sugerują powrót dziecka do przedszkola/szkoły co najmniej po 48 godzinach od ostatniego epizodu wymiotów lub biegunki8
        • Dotyczy to również dzieci w żłobkach.
  • Zakład opieki
    • Pacjenci z ostrym zapaleniem żołądka i jelit powinni unikać kontaktu ze współlokatorami.
      • W zakładach opieki należy zawsze przestrzegać podstawowych zasad higieny.
      • Pokój powinien być wyposażony we własną łazienkę z toaletą.
    • Pracownicy z wirusowym zapaleniem żołądka i jelit, powinni pozostać w domu i powrócić do pracy po 2 dniach bez objawów,
    • Ręce należy umyć po kontakcie z pacjentami i ewentualnie skażonymi przedmiotami.
  • Rotawirusy 
    • W Polsce od 2021 roku szczepienia przeciwko rotawirusom (atenuowaną szczepionką doustną) u niemowląt do 6. miesiąca życia należą do szczepień obowiązkowych (bezpłatnych) według Programu Szczepień Ochronnych.
      • Pierwszą dawkę (z dwóch lub trzech) podaje się pomiędzy 6. a 12. tygodniem życia.
      • Cykl szczepień powinien zostać zakończony przed ukończeniem 22. tygodnia życia.
    • Rozszerzenie ogólnych środków higieny w celu uniknięcia przenoszenia drogą fekalno–oralną lub wziewną z rozprysków wymiocin, szczególnie w fazie objawowej.
      • Segregacja chorych, w razie potrzeby kohortowa izolacja/opieka, noszenie rękawiczek, fartuchów ochronnych, w razie potrzeby odpowiednia ochrona dróg oddechowych, aby zapobiec zakażeniu z wymiocin, konsekwentna higiena rąk, dezynfekcja rąk, dezynfekcja powierzchni w pobliżu pacjentów, toalet, umywalek, klamek.
  • Norowirus
    • Brak szczepionki.
    • Wirus jest wydalany w stolcu zwykle przez 7–14 dni, ale w wyjątkowych przypadkach również przez wiele tygodni po ostrym przebiegu choroby.
      • Po fazie ostrej nadal wymagane są staranne procedury sanitarne i higiena rąk.

Obowiązek zgłaszania

  • W przypadku podejrzenia zakażenia jelitowego o podłożu wirusowym lub jego rozpoznania, dokonuje się zgłoszenia Państwowemu Powiatowemu Inspektorowi Sanitarnemu właściwemu ze względu na miejsce zamieszkania pacjenta, w postaci papierowej lub elektronicznej (druk ZLK–1).

Przebieg, powikłania i rokowanie

Rokowanie

  • Zwykle choroba ustępuje samoistnie po 4–6 dniach.
  • Po wirusowym zapaleniu żołądka i jelit może dojść do przejściowego, wtórnego zaburzenia wchłaniania laktozy (uszkodzenie kosmków jelita cienkiego wywołane stanem zapalnym, z następczym brakiem enzymu laktazy), dlatego wskazane może być tymczasowe unikanie produktów mlecznych.13

Powikłania

  • Odwodnienie
    • Szczególnie narażone są niemowlęta i małe dzieci w wieku poniżej 2 lat, dzieci i młodzież po rozległych resekcjach jelit oraz osoby z niedoborem odporności, cukrzycą, wadami metabolicznymi lub niedożywieniem.
  • Zaburzenia gospodarki elektrolitowej.

Dalsze postępowanie

  • Zaleca się, aby pacjenci z ostrym zapaleniem żołądka i jelit pozostali w domu w okresie trwania objawów i przez 2 dni po ustąpieniu biegunki i wymiotów.
  • W wirusowym zapaleniu żołądka i jelit nie wykonuje się kontrolnych badań próbek stolca.

Przedszkole/szkoła

  • Wytyczne brytyjskie (NICE) sugerują powrót dziecka do przedszkola/szkoły co najmniej po 48 godzinach od ostatniego epizodu wymiotów lub biegunki.8
    • W przypadku wirusowego zapalenia żołądka i jelit badania kontrolne nie są konieczne.
  • W przypadku wystąpienia ogniska choroby w przedszkolu lub szkole
    • Dzieci z objawami muszą pozostać w domu.
    • Należy często myć ręce, a przewijaki i zabawki muszą być starannie myte.

Informacje dla pacjentów

Materiały edukacyjne dla pacjentów

Źródła

Wytyczne

  • Guarner F. et al. World Gastroenterology Organisation Global Guidelines, Probiotics and prebiotics, luty 2023. 
  • Clinical guidelines CG84, Management of acute diarrhoea and vomiting due to gastroenteritis in children under 5, National Institute for Health and Clinical Excellence, London, kwiecień 2009.

Piśmiennictwo

  1. Kukla M. Infekcje wirusowe przewodu pokarmowego: Choroby infekcyjne przewodu pokarmowego. Red. Panasiuk A. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2018, 126-53, ISBN 978-83-200-5635-8.
  2. Meldunki o zachorowaniach na choroby zakaźne, zakażeniach i zatruciach w Polsce. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – PIB, wwwold.pzh.gov.pl, dostęp 22.11.2023.
  3. Bresee J.S., Marcus R., Venezia R.A., Keene W.E., Morse D., Thanassi M., Brunett P., Bulens S., Beard R.S., Dauphin L.A., Slutsker L., Bopp C., Eberhard M., Hall A., Vinje J., Monroe S.S., Glass R.I.; The etiology of severe acute gastroenteritis among adults visiting emergency departments in the United States. US Acute Gastroenteritis Etiology Study, J Infect Dis. maj 2012, 205(9): 1374-81, pubmed.ncbi.nlm.nih.gov.
  4. Kowalzik F., et al., Disease Burden of Rotavirus Gastroenteritis in Children Residing in Germany: A Retrospective, Hospital–based Surveillance, Pediatr Infect Dis J 2016. 35(1): 97-103, pubmed.ncbi.nlm.nih.gov.
  5. Riddle M., DuPont H.L., Connor B.A., ACG Clinical Guideline: Diagnosis, Treatment, and Prevention of Acute Diarrheal Infections in Adults, Am J Gastroenterol, maj 2016, 111(5): 602-22, pubmed.ncbi.nlm.nih.gov.
  6. Mach T. et al. Ostra biegunka infekcyjna, Interna Szczeklika 2023 1134-43, Medycyna Praktyczna, Kraków 2023, www.mp.pl.
  7. Hartling L., Bellemare S., Wiebe N., Russell K., Klassen T., Craig W. Oral versus intravenous rehydration for treating dehydration due to gastroenteritis in children, Cochrane Database Syst Rev 2006, 3: CD004390, Cochrane (DOI).
  8. Clinical guidelines CG84, Management of acute diarrhoea and vomiting due to gastroenteritis in children under 5, National Institute for Health and Clinical Excellence, London, kwiecień 2009, www.nice.org.uk.
  9. Freedman S.B., Willan A.R., Boutis K. Effect of Dilute Apple Juice and Preferred Fluids vs Electrolyte Maintenance Solution on Treatment Failure Among Children With Mild Gastroenteritis, A Randomized Clinical Trial, JAMA, 2016, 315(18): 1966-74, doi:10.1001/jama.2016.5352, DOI.
  10. Guarino A., Albano F., Ashkenazi et. al. European Society for Paediatric Gastroenterology, Hepatology, and Nutrition/European Society for Paediatric Infectious Diseases evidence–based guidelines for the management of acute gastroenteritis in children in Europe: executive summary, J Pediatr Gastroenterol Nutr 2008, 46: 619-21, PubMed.
  11. Guarner F. et al. World Gastroenterology Organisation Global Guidelines. Probiotics and prebiotics, luty 2023, www.worldgastroenterology.org.
  12. Ejemot R.I., Ehiri J.E., Meremikwu M.M., Critchley J.A. Hand washing for preventing diarrhoea, Cochrane Database of Systematic Reviews, Issue 1, 2008, pubmed.ncbi.nlm.nih.gov.
  13. Macgillivray S., Fahey T., McGuire W. Lactose avoidance for young children with acute diarrhoea, Cochrane Database Syst Rev 2013, 10: CD005433. doi:10.1002/14651858.CD005433.pub2, DOI.
  14. King C.K., Glass R., Bresee J.S., et al. Managing acute gastroenteritis among children: oral rehydration, maintenance, and nutritional therapy, MMWR Recomm Rep 2003, 52: 1-16, pubmed.ncbi.nlm.nih.gov.

Opracowanie

  • Krzysztof Studziński (recenzent)
  • Tomasz Tomasik (redaktor)
  • Franziska Jorda (recenzent/redaktor)

Link lists

Authors

Previous authors

Updates

Gallery

Snomed

Click to edit