Co to jest uchyłek Meckela?

Definicja

Uchyłek Meckela to uwypuklenie w jelicie cienkim, pozostałość przewodu z życia płodowego, która prawidłowo ulega zamknięciu we wczesnym okresie płodowym.  Zlokalizowany na końcu jelita cienkiego, może mieć zróżnicowaną długość, czasem sięgającą nawet do pępka. Średnio ma około 5 cm długości i 1–3 cm szerokości, zakończony jest ślepo, co oznacza brak zewnętrznego połączenia.

Często uchyłek Meckela zawiera elementy tkanek, które w warunkach prawidłowych nie występują w jelicie.  W połowie przypadków może być wysłany błoną śluzową żołądka. Rzadziej zawiera tkankę trzustkową. W bardzo niewielu przypadkach uchyłek Meckela powoduje powikłania w postaci krwawień, stanu zapalnego lub niedrożności jelit.

Objawy

W zdecydowanej większości przypadków uchyłek Meckela nie powoduje żadnych dolegliwości, a wiele osób nawet nie wie, że ma ten uchyłek. Jeśli uchyłek Meckela ulegnie zapaleniu lub dojdzie do niedrożności jelit, to pojawią się objawy, takie jak silne bóle brzucha z nudnościami i wymiotami, podobne do tych, które występują w zapaleniu wyrostka robaczkowego. Brzuch może stać  się twardy i wzdęty, może wystąpić gorączka.  Dodatkowo, możliwe jest pojawienie się krwawienia z odbytu, które jest zauważalne ze względu na obecność świeżej krwi. U dzieci, zwłaszcza w przypadku wgłobienia jelita cienkiego, stolce mogą przybrać nietypowy wygląd, przypominając kształtem i kolorem galaretkę malinową. Duża utrata krwi może prowadzić do zaburzeń krążenia.

Przyczyny

Uchyłek Meckela to pozostałość po przewodzie żółtkowo-jelitowym, który jest częścią rozwoju embrionalnego. Gdy ten przewód nie ulegnie zamknięciu w okresie płodowym, to w jelicie cienkim pozostaje wypukłość z pasmami tkanki łącznej. Większość uchyłków wysłana jest tkanką inną niż typowa dla jelita. W połowie przypadków uchyłki zawierają błonę śluzową żołądka, która może produkować kwas żołądkowy i prowadzić do powstawania owrzodzeń, krwawień, zniszczenia ściany jelita, co może skutkować wyciekiem treści jelitowej do jamy brzusznej i wywołaniem zapalenia otrzewnej.

Pasma łącznotkankowe mogą się owijać wokół jelita, zakłócając pasaż jelitowy i prowadząc do niedrożności jelit. Może to również nastąpić, gdy uchyłek Meckela i odcinek jelita cienkiego wciskają się w siebie (wgłobienie jelita cienkiego). Uchyłek Meckela, podobnie jak wyrostek robaczkowy, może ulec zapaleniu. 

Częstotliwość występowania

Uchyłek Meckela jest jedną z najczęstszych wad wrodzonych i dotyczy około 2% populacji. W prawie 95% przypadków uchyłek Meckela nie powoduje żadnych problemów. U ok. 4–6% osób z uchyłkiem w ciągu życia występują powikłania z tego powodu.

Objawowy uchyłek Meckela objawia się w ok. 40% przypadków u dzieci poniżej 10. roku życia. Większość dzieci jest młodsza niż 2 lata. Najczęstszym powikłaniem u dzieci jest krwawienie, a następnie niedrożność jelit. Z kolei niedrożność jelit jest najczęstszym powikłaniem u dorosłych i występuje u ok. 40% wszystkich dorosłych z objawami. Guzy są bardzo rzadkie i dotyczą tylko 0,5–1,9% powikłanych uchyłków Meckela.

Badania dodatkowe

Gdy pacjent zgłasza się z bólem brzucha lub krwawieniami z odbytu, lekarz przeprowadza staranne badanie palpacyjne i osłuchowe brzucha oraz dokładnie ocenia okolicę odbytu. Próbka krwi jest pobierana w celu wykrycia ewentualnych oznak zapalenia. Wykonanie badania ultrasonograficznego ma kluczowe znaczenie w identyfikacji przyczyn bólu brzucha, zwłaszcza jeśli podejrzewa się powikłany uchyłek Meckela, co może wymagać hospitalizacji.

W przypadku niejasnego źródła krwawienia, możliwe jest wykonanie gastroskopii, kolonoskopii lub tomografii komputerowej jamy brzusznej. W przypadku uporczywego, choć nieostrego bólu, istnieje opcja zastosowania scyntygrafii z użyciem substancji znakowanej radioaktywnie, która pozwala śledzić błonę śluzową żołądka w uchyłku Meckela.

Jeśli diagnoza pozostaje niepewna, a ból brzucha jest silny, może być konieczne przeprowadzenie zabiegu laparoskopowego. Polega on na chirurgicznym oglądzie jamy brzusznej za pomocą minimalnie inwazyjnej techniki laparoskopii, która wykorzystuje niewielkie nacięcia w brzuchu, aby zidentyfikować uchyłek i ewentualnie podjąć odpowiednie działania terapeutyczne.

Leczenie

Większość osób (ponad 95%) z uchyłkiem Meckela nigdy nie będzie miała żadnych objawów. Dopiero gdy uchyłek powoduje dyskomfort, konieczne staje się leczenie.

Terapia polega na usunięciu uchyłka drogą operacyjną – najczęściej poprzez laparoskopię. Polega ona na wprowadzeniu do jamy brzusznej małej kamery i precyzyjnych urządzeń za pomocą niewielkich nacięć w jamie brzusznej i chirurgicznym usunięciu uchyłku. Jeśli wybrzuszenie jest szerokie i połączone z jelitem cienkim, może być konieczne usunięcie również niewielkiego fragmentu jelita cienkiego.

Jeśli uchyłek Meckela zostanie przypadkowo odkryty podczas innej operacji w jamie brzusznej, tylko w niektórych przypadkach jest usuwany w tym samym czasie. Czynniki ryzyka obejmują wiek poniżej 40. roku życia, uchyłek dłuższy niż 2 cm lub wyłożony błoną śluzową żołądka oraz uchyłek wykazujący oznaki zapalenia. W tych przypadkach usuwa się przypadkowo odkryty uchyłek Meckela. W przeciwnym razie pozostawia się go, ponieważ badania nie udowodniły żadnej korzyści z prewencyjnego usunięcia, a ryzyko powikłań przewyższa korzyści.

Rokowanie

Ryzyko wystąpienia dolegliwości z powodu uchyłka Meckela wynosi 4–6%. Przy odpowiednim leczeniu chorych objawowych rokowanie jest bardzo dobre.

Dodatkowe informacje

• Niedrożność jelit
• Zapalenie uchyłków
• Wgłobienie jelita
• Uchyłek Meckela – informacje dla personelu medycznego

Autorka

• Prof. Sławomir Chlabicz, (redaktor/recenzent)
• Natalie Anasiewicz, dr n. med. , lekarz, Davos
• Lek. Marcin Major , recenzent/edytor, Kraków