Informacje ogólne

• Nie istnieje obowiązkowy system zgłaszania medycznych stanów nagłych na pokładach samolotów, z tego powodu ich statystyki mogą być niedoszacowane
• Szacowany współczynnik chorobowości - stany nagłe na pokładach samolotów
• w latach 2008–2010: 1 przypadek na 604 loty¹
• według innego badania opartego na danych z lat 2009–2013, na 1 milion pasażerów dochodziło do 24–130 stanów nagłych²
• w oparciu o globalną liczbę pasażerów wynoszącą 4 miliardy rocznie³ szacuje się, że każdego dnia w samolotach dochodzi do 260–1420 medycznych stanów nagłych
• w ponad 80% przypadków na pokładzie znajdował się lekarz lub inny pracownik personelu medycznego
• Kilka badań wymienia następujące rodzaje stanów nagłych jako występujące najczęściej:
• omdlenie (33%)
• choroby przewodu pokarmowego (15%)
• choroby układu oddechowego (10%)
• choroby układu sercowo-naczyniowego (7%)
• zatrzymanie akcji serca (0,2%)
• Awaryjne lądowanie samolotu z powodu medycznego stanu nagłego jest konieczne w 4% przypadków⁴

Patofizjologia

• Wysokość i ciśnienie powietrza
• samoloty rejsowe latają na wysokości 9000–12 000 metrów, ciśnienie powietrza w kabinie odpowiada temu, które panuje na wysokości 1500–2400 metrów
• ciśnienie to prowadzi do rozszerzenia zamkniętych, zawierających gaz przestrzeni, takich jak zatoki, ucho środkowe i jelita, ale także kieszeni z powietrzem albo gazem, np. po laparoskopii, interwencjach wewnątrzczaszkowych lub wewnątrzocznych lub w przypadku odmy opłucnowej
• na wysokości 2400 metrów objętość gazów w zamkniętej przestrzeni zwiększa się o ok. 30%.
• z tego powodu zmiana wysokości powoduje dyskomfort u pacjentów, zwłaszcza tych z zapaleniem górnych dróg oddechowych lub zakażeniami, takimi jak zapalenie zatok lub zapalenie ucha środkowego
• Tlen
• w kabinie panuje niższe ciśnienie parcjalne tlenu, co prowadzi do niewielkiego spadku utlenowania krwi (średnio zmniejsza wysycenie tlenem z 97% do 93%), co zwykle nie wywołuje objawów u zdrowych osób, ale może powodować objawy u pasażerów z zaburzeniami płucnymi
• Obrzęki
  • spowodowane unieruchomieniem i niskim ciśnienie powietrza
• Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa
• długotrwałe unieruchomienie i niższe ciśnienie parcjalne tlenu prowadzą do zmniejszenia przepływu krwi żylnej, ogólnoustrojowego stanu zapalnego i aktywacji płytek krwi, co może sprzyjać żylnej chorobie zakrzepowo-zatorowej⁵
• zakrzepica żył głębokich lub zatorowość płucna zwykle rozwija się w okresie od kilku godzin do kilku dni po locie, ale może również wystąpić podczas lotu w przypadku długich lotów

Wyposażenie medyczne w samolocie

• Wymagania dotyczące wyposażenia medycznego do nagłych wypadków („Emergency Medical Kit”) na pokładzie samolotu mogą się różnić w zależności od kraju i linii lotniczej
• W Europie zakres wyposażenia medycznego na pokładzie określają Europejska Agencja Bezpieczeństwa Lotniczego (EASA)
  • ratowniczy zestaw medyczny jako minimalny standard dla samolotu z ponad 30 pasażerami i czasem lotu ponad 60 minut zawiera:
    • leki: glikokortykosteroidy, lek przeciwwymiotny, lek przeciwhistaminowy, lek spazmolityczny, atropinę, lek rozszerzający oskrzela (wziewne i do wstrzykiwań), azotany, digoksynę, lek moczopędny, adrenalinę, lek przeciwbólowy, glukozę lub glukagon, lek uspokajający/przeciwdrgawkowy
    • materiały: strzykawki i igły, rurki dotchawicze w dwóch rozmiarach, opaskę uciskową, rękawiczki jednorazowe, cewnik
    • przyrządy: ciśnieniomierz
• Na pokładzie znajdują się również butle z tlenem

Ocena kliniczna

• Utrudniona przez ograniczoną ilość miejsca, warunki oświetleniowe, wibracje i hałas w tle
• Objawy wskazujące na potencjalne zagrożenie życia:
• ból w klatce piersiowej
• duszność
• objawy ogniskowego uszkodzenia OUN

Istotne rozpoznania

Omdlenie

• Najczęstszy medyczny stan nagły w samolotach (37%)¹
• Najczęstsze przyczyny
• odwodnienie i niższa zawartość tlenu w powietrzu w kabinie
• zmęczenie spowodowane różnicą czasową
• Obraz kliniczny
• często bradykardia i niedociśnienie
• konieczne badanie poziomu glukozy we krwi

Ból w klatce piersiowej

• Stanowi 8% wszystkich nagłych stanów medycznych podczas lotów pasażerskich
• Możliwe przyczyny
• ostre niedokrwienie, przyczyny płucne, naczyniowe lub inne
• Obraz kliniczny
• może współistnieć omdlenie, objawy oddechowe (12%) lub zatrzymanie akcji serca (0,3%)¹, duszność, nudności, wymioty, zimne poty

Udar

• Stanowi 2% wszystkich nagłych stanów medycznych¹
• Objawy
• typowymi objawami są zaburzenia w co najmniej jednym z następujących obszarów czynnościowych: mowa (trudności z doborem słów, mowa zamazana), mimika twarzy (asymetria) lub zaburzenia napięcia i siły mięśni kończyn
• Obraz kliniczny
• deficyty neurologiczne
• konieczna kontrola poziomu glukozy we krwi
  • hipoglikemia może być błędnie interpretowana jako udar - jeśli wyposażenie medyczne samolotu nie obejmuje glukometru, należy zapytać współpasażerów, czy ktoś ma przy sobie glukometr

Napad drgawek

• Możliwe przyczyny
• padaczka
• udar
• zespół odstawienny
• stan po nadużyciu substancji psychoaktywnych
• Obraz kliniczny
• szybka normalizacja stanu po napadzie (w ciągu kilku sekund) z większym prawdopodobieństwem wskazuje na nieuogólniony napad padaczkowy lub omdlenie naczynioruchowe niż na napad typu grand mal
• kilka mioklonii nie jest swoistym objawem padaczki, może wystąpić także podczas omdlenia
• po napadzie pacjenci mogą mieć ograniczoną zdolność kontaktu werbalnego przez 15–30 minut

Uraz

• Możliwe przyczyny
• nagłe turbulencje⁶
• najczęstsze są urazy spowodowane spadającym bagażem lub poparzeniem gorącymi napojami. 
• Obraz kliniczny
• większość urazów na pokładzie samolotów pasażerskich jest mniej poważnych
• jeśli podejrzewa się złamanie lub zwichnięcie, pacjenta należy ułożyć w pozycji odciążającej i unieruchomić kończynę

Duszność

• Dotyczy to szacunkowo ok. 12% wszystkich medycznych stanów nagłych¹
• Możliwe przyczyny
• zaostrzenie istniejącej przewlekłej chorobą płuc, np. POChP, astmy
• w rzadkich przypadkach może dojść do odmy prężnej
• Profilaktyka
• pacjentom, u których satracja zwykle jest niższa niż 92%, należy zalecić zabranie na pokład butli z tlenem
• należy to wcześniej uzgodnić z linią lotniczą

Objawy psychiatryczne

• Stanowią 3,5% wszystkich medycznych stanów nagłych
• Możliwe współprzyczyny
• do możliwych czynników stresowych wywołujących objawy należą długa odprawa, czasochłonne kontrole bezpieczeństwa, opóźnienia lotów, ciasne kabiny i spożywanie alkoholu
• Obraz kliniczny
• zakres objawów może sięgać od napadów lęku do ostrych psychoz
• znacznie pobudzeni pasażerowie stanowią poważne zagrożenie bezpieczeństwa

Reakcje alergiczne

• Rzadko poważne
• Możliwe przyczyny
• najczęstszym czynnikiem wywołującym jest żywność, zwłaszcza orzeszki ziemne i inne orzechy

Nagłe stany położnicze

• Podróż samolotem zasadniczo nie jest zalecana:
  • w przypadku ciąży pojedynczej po 36. tygodniu ciąży
  • w przypadku ciąży mnogiej po 28. tygodniu ciąży

Zatrzymanie akcji serca

• Stanowi 0,3% wszystkich nagłych stanów medycznych w samolotach, ale odpowiada za 86% wszystkich zgonów¹
• Idealnym miejscem do resuscytacji jest obszar wejściowy przy toaletach; ewentualnie przejście pomiędzy fotelami
• Działania medyczne
  • podstawowe zabiegi resuscytacyjne (BLS)
  • zaawansowane zabiegi resuscytacyjne (ALS)

Informacje dla pacjentów

• Nagłe stany medyczne w samolocie

Źródła

Bibliografia

Autorzy

• lek. Natalia Jagiełła, (redaktor)
• Marlies Karsch-Völk, Monachium