Informacje ogólne 

Definicja

• Choroby zakaźne przenoszone ze zwierząt domowych na ludzi (zoonozy).

Czynności diagnostyczne

• Ponieważ teoretycznie prawie każde zwierzę może być trzymane jako zwierzę domowe, w tym artykule należałoby wspomnieć o wielu chorobach odzwierzęcych,
• Artykuł ogranicza się do „powszechnych“ zwierząt domowych i odbiega od tego tylko w przypadku niektórych zakażeń, 
• Zasadniczo kontakt ze zwierzętami powinien być sprawdzany w przypadku jakiegokolwiek niejasnego zakażenia.

ICD-10

• T14.1 Otwarta rana nieokreślonej okolicy ciała (Ukąszenie przez zwierzę)
• P37.1 Wrodzona toksoplazmoza
• A02 Inne zakażenia wywołane przez Salmonella
• A04.5 Zapalenie jelit wywołane przez Campylobacter
• A23 Choroba zakaźna wywołana przez Brucella [bruceloza]
• A28.0 Pastereloza
• A70 Zakażenie wywołane przez Chlamydia psittaci
• B35 Dermatofitoza [grzybica]
• B58 Toksoplazmoza
• B83 Inne robaczyce

Diagnostyka różnicowa

Ugryzienia przez zwierzę

• Ugryzienia przez zwierzęta są najczęstszą przyczyną przenoszenia drobnoustrojów ze zwierząt na ludzi; nie są one jednak zaliczane do zoonoz.
• Istnieje ryzyko poważnego zakażenia, zwłaszcza w przypadku ugryzień przez koty.
• W rzadkich przypadkach kontakt ze śliną (lizanie przez zwierzęta) może również prowadzić do poważnej choroby zakaźnej u ludzi.

Pasożytnicze choroby zakaźne

Toksoplazmoza

• Zarażenie pasożytem Toxoplasma gondii; przenoszenie przez kocie odchody, mięso, skażone warzywa, wodę pitną lub łożysko.
• U osób dorosłych zakażenie przebiega zwykle bezobjawowo, ale czasami można zaobserwować powiększenie węzłów chłonnych szyjnych i samoistnie ustępujący obraz kliniczny podobny do mononukleozy.
• U osób z immunosupresją toksoplazmoza może prowadzić do zagrażającego życiu obrazu klinicznego z zapaleniem mózgu, śródmiąższowym zapaleniem płuc, zapaleniem wątroby, zajęciem oczu (zapalenie naczyniówki i siatkówki/toksoplazmatyczne zapalenie siatkówki i naczyniówki) lub do zajęcia wielu narządów,  czyli rozsianej postaci uogólnionej .
• W przypadku pierwotnego zarażenia w czasie ciąży, u płodu może rozwinąć się prenatalne zarażenie toksoplazmozą. W zależności od czasu zakażenia po ciąży, dawki zakaźnej, wirulencji patogenu i kompetencji immunologicznej matki występują następujące problemy:
  
  • W 1. trymestrze zazwyczaj dochodzi do poronienia.
  • Późniejsze zakażenia mogą prowadzić do opóźnienia wzrostu noworodka, wodogłowia i zwapnień śródmózgowych.
  • Najczęściej dochodzi do zapalenia siatkówki i naczyniówki oka, które może prowadzić do ślepoty.
  • Największe ryzyko zarażenia przezłożyskowego występuje w 3. trymestrze. Objawy u dziecka mogą nie być  wyraźne po porodzie. Jednak zaburzenia uczenia się i następstwa neurologiczne lub zajęcie oczu mogą wystąpić dopiero później.
• Diagnostykę przeprowadza się za pomocą oznaczania przeciwciał lub bezpośredniego wykrywania patogenów.
• Niepowikłane zakażenie u osób ze zdrowym układem odpornościowym nie wymaga terapii.
• W przypadkach aktywnego zakażenia toksoplazmą u pacjentów z immunosupresją, toksoplazmozy ocznej oraz terapii przed urodzeniem dziecka i po nim należy wprowadzić antybiotykoterapię.
  • Lekami z wyboru są spiramycyna, pirymetamina, sulfadiazyna, klindamycyna i ew. atowakwon.

Choroby wywołane przez robaki pasożytnicze

• Różne choroby wywoływane przez robaki pasożytnicze mogą być przenoszone na ludzi poprzez spożycie jaj i larw z odchodów zwierząt.
• Szczególnie często dotyczy to dzieci; dzieci z eozynofilią i gorączką powinny być zawsze badane pod kątem zarażenia robakami pasożytniczymi¹.
• Zarażenie obleńcem (toksokaroza, glista psia: Toxocara canis, glista kocia: Toxocara cati) jest jednym z najczęstszych zarażeń pasożytniczych na świecie².
  • Migracja larw może prowadzić do zajęcia wielu różnych narządów.
  • Objawy mogą obejmować gorączkę i objawy grypopodobne, ból w górnej części brzucha z powiększeniem wątroby lub śledziony, zapalenie płuc lub zaburzenia oczne¹.
• Jedną z chorób wywoływanych przez tęgoryjce (tęgoryjec psi lub koci)  jest zespół larwy wędrującej. Nosicielami są zwierzęta (głównie psy i koty), a człowiek jest  przypadkowym żywicielem
  • Do zarażenia często dochodzi poprzez chodzenie boso po skażonych plażach w ciepłym i wilgotnym klimacie.
  • Chociaż larwa nie jest w stanie rozmnażać się w ludzkim żywicielu, w miejscu wejścia pasożyta może utworzyć się swędząca grudka. Obraz kliniczny charakteryzuje się obecnością czerwonych linni będących wynikiem przemieszczania się pasożyta 
  • Towarzyszący temu świąd jest zwykle najsilniej odczuwalny w nocy.
  • Choroba ma charakter samoistnie ustępujący,  czasami występują nadkażenia bakteryjne.
  • Jeśli w przypadku ciężkich infestacji konieczne jest leczenie, możliwe jest pojedyncze układowe podanie iwermektyny w dawce 1 x 200 µg/kg masy ciała, w razie potrzeby powtórzone po 10 dniach.
  • alternatywnie albendazol 800 mg/dobę doustnie przez 3 dni, dostosowanie dawki u dzieci
  • Możliwe jest również miejscowe leczenie iwermektyną  a także stosowanie kremów zawierających glikokortykoidy w celu złagodzenia swędzenia.
• Bąblowica, wywołana przez Echinococcus granulosus jest zwykle przenoszona na ludzi przez psy, rzadziej koty i może tworzyć powoli rosnące, głównie pojedyncze torbiele, szczególnie w wątrobie, rzadziej w płucach.
  • Torbiele są często wykrywane w badaniu ultrasonograficznym.
  • Bezobjawowe torbiele można obserwować (zasada uważnej obserwacji), a w przeciwnym razie możliwe jest leczenie chirurgiczne lub farmakologiczne albendazolem w dawce 10–15 mg/kg na dobę podzielonym na 2–3 dawki.
  • Należy odróżnić E. multilocularis od E. multilocularis, którego głównym żywicielem jest lis (tasiemiec lisi), ale który może również sporadycznie zarażać psy i koty.
  • Nieleczone torbiele nadal się rozprzestrzeniają, a choroba jest śmiertelna.
• Tasiemiec psi (Dipylidium caninum) występuje na całym świecie.
• Potrzebuje on pcheł jako żywicieli pośrednich, więc zarażenie tasiemcem psim często występuje w tym samym czasie co infestacja pchłami lub zaraz po niej, zwłaszcza u psów i kotów.
• U ludzi infestacja prowadzi do nieswoistych dolegliwości trawiennych.

Inne pasożytnicze choroby zakaźne

• Koty i psy, ale także kuny, gryzonie i inne zwierzęta trzymane jako zwierzęta domowe, mogą przenosić pasożyty jelitowe Cryptosporidium spp. i Giardia lamblia.
• Nie jest jednak jasne, jak często ma to miejsce.
• Głównym objawem jest biegunka.
• Rozpoznanie stawiane jest na podstawie badania kału.
• Zakażenia Cryptosporidium są trudne do wyleczenia za pomocą leków, ale zakażenie często ustępuje samoistnie. Giardiozę zwykle leczy się metronidazolem lub tinidazolem.

Cheyletiella (roztocza żywiące się martwym naskórkiem)

• Występują między innymi u psów, kotów i królików.
• Roztocza zwykle nie powodują żadnych objawów u zwierząt, ale u niektórych ludzi występuje reakcja alergiczna na odchody roztoczy.

Choroby grzybicze

• Choroby grzybicze mogą być przenoszone na ludzi poprzez bliski kontakt ze zwierzętami.
• Następujące dermatofity są często przenoszone ze zwierząt na ludzi:
  • Trichophyton mentagrophytes (świnki morskie, myszy, króliki, czasami również koty) prowadzi do zakażeń na tułowiu, twarzy, paznokciach, włosach i brodzie.
  • Trichophyton verrucosum, trichofitoza
    • Bydło jest głównym żywicielem, ale zdarza się także u innych zwierząt hodowlanych.
    • lokalizacja w odsłoniętych obszarach: ramiona, szyja i twarz
  • Microsporum canis może być przenoszony przez psy i koty, wywołując zakażenia skóry, włosów, okolic brody (zewnątrzwłosowy typ inwazji) i sporadycznie paznokci.
  • Microsporum canis jest najczęstszą na świecie przyczyną grzybicy skóry głowy. 
    • Terapię należy prowadzić doustnymi lekami przeciwgrzybiczymi w zależności od patogenu.

Infekcje bakteryjne

Kampylobakterioza i salmonelloza

• Choroby te należą do najczęstszych zakażeń bakteryjnych przenoszonych przez zwierzęta domowe.
• Wiele zwierząt jest nosicielami Campylobacter spp. i Salmonella. Przeniesienie ze zwierząt na ludzi (prawdopodobnie kontakt fekalno-oralny) jest prawdopodobnie podstawą wielu przypadków zapalenia żołądka i jelit.
• Salmonella często występuje u gadów, takich jak żółwie i legwany. Zakażenie może mieć ciężki przebieg, szczególnie u dzieci³.
• Objawy obejmują (krwawą) biegunkę i gorączkę.
• Z reguły choroby biegunkowe mają charakter samoistnie ustępujący. Leczenie objawowe z uzupełnieniem płynów i elektrolitów wystarcza w prawie wszystkich przypadkach.
• W przypadku poważnych chorób i czynników ryzyka możliwe jest podawanie antybiotyków, najlepiej po określeniu oporności.
• Lekiem z wyboru jest:
• w kampylobakteriozie
  • azytromycyna (500 mg/d doustnie przez 3 dni lub 1000 mg doustnie jednorazowo)
  • alternatywnie ciprofloksacyna (1 g na dobę doustnie przez 3 dni). 
• w salmonellozie  u dorosłych:
  • ciprofloksacyna 1 g na dobę doustnie w 2 dawkach pojedynczych lub 800 mg na dobę dożylnie w 2 dawkach pojedynczych przez 5–7 dni lub
  • ceftriakson 2 g na dobę dożylnie w dawce pojedynczej przez 5–7 dni
  Europejska Agencja Leków zaleca następujące ograniczenia w stosowaniu fluorochinolonów: szczególna ostrożność u osób w podeszłym wieku oraz u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek; nie łączyć z glukokortykosteroidami; niezalecane jako lek pierwszego wyboru w łagodnych i umiarkowanych zakażeniach.

Choroba kociego pazura

• Zakażenie bakterią Bartonella henselae w wyniku zadrapania albo ugryzienia przez kota.
• Klinicznie choroba objawia się grudkami lub krostami w obszarze urazu i zapaleniem sąsiednich węzłów chłonnych po 1–3 tygodniach.
• Choroba ma charakter samoograniczający się. W ciężkich przypadkach z powikłaniami, takimi jak zapalenie wsierdzia w następstwie hematogennego rozprzestrzeniania się, zapalenie mózgu, ropień wątroby/śledziony i zapalenie kości i szpiku, wskazane może być leczenie tetracykliną lub azytromycyną.

Leptospiroza

• Jest jedną z najczęstszych chorób odzwierzęcych na świecie.
• Gryzonie zwykle służą jako rezerwuar Leptospira, ale inne zwierzęta mogą być również rezerwuarem niektórych serotypów. Są to między innymi psy, świnie domowe i dzikie, bydło i konie. Zwierzęta będące rezerwuarem zwykle nie chorują na leptospirozę, ale wydalają patogen z moczem, czasami do końca życia.
• Przenoszenie patogenu na ludzi odbywa się poprzez kontakt z moczem lub innymi płynami ustrojowymi, wodą i odchodami.
• WHO dzieli tę chorobę na cztery szerokie kategorie kliniczne (WHO 2003):
  1. objawy grypopodobne
  2. choroba Weila
  3. zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych/zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu
  4. krwotoki płucne z niewydolnością oddechową
• Diagnostykę przeprowadza się poprzez bezpośrednie wykrycie przeciwciał lub patogenów lub poprzez posiew krwi, płynu mózgowo-rdzeniowego lub moczu na specjalnym podłożu⁴.
• Antybiotykoterapia zależy od określenia oporności.

Zakażenie MRSA

• Patogeny wielooporne mogą również występować u zwierząt, co umożliwia wzajemne zakażenia⁵.

Pastereloza

• Do zakażeń bakteryjnych Pasteurella spp. dochodzi zwykle poprzez rany kąsane, zadrapania, ale możliwe jest również zakażenie wymazem lub przeniesienie drogą powietrzną.
• Zakażenie rany może rozwinąć się w choroby układowe, takie jak zapalenie płuc i zapalenie otrzewnej, w skrajnych przypadkach możliwa jest sepsa⁶.
• Na potrzeby diagnostyki przeprowadza się posiew.
• Leczenie polega na podawaniu penicyliny V 3 x/d 1,5 mln j.m. doustnie lub doksycykliny 2 x/d 100 mg doustnie przez 10–14 dni.

Papuzica lub ornitoza (choroba papuzia)

• Zakażenie jest wywoływane przez Chlamydophila psittaci⁷.
• Ludzie mogą zarazić się poprzez kontakt z odchodami lub wydzielinami z nosa zakażonych ptaków.
• Brak przenoszenia się z człowieka na człowieka
• Zakażenie charakteryzuje się objawami grypopodobnymi, może rozwinąć się atypowe zapalenie płuc, często występuje powiększenie śledziony.
• Rozpoznanie stawia się na podstawie PCR/testu serologicznego.
• Przeważnie dobra odpowiedź na doksycyklinę, erytromycynę

Bruceloza

• Brucella to bakterie, które mogą być również patogenne dla ludzi.
• Występują u wielu zwierząt domowych i hodowlanych i są przenoszone poprzez spożycie skażonej żywności (mięsa lub mleka) lub bezpośredni kontakt z zakażonymi zwierzętami.
• Często zmienna gorączka, bóle mięśni lub stawów, przewlekły przebieg z utrzymującymi się ogniskami zakażenia.
• Rozpoznanie stawia się na podstawie posiewu krwi lub testu ELISA.
• Leczenie polega na stosowaniu ryfampicyny w skojarzeniu z doksycykliną przez 6–12 tygodni.

Zakażenie Mycobacterium marinum

• Do zakażenia „ziarniniakiem akwariowym“ wywołanym przez M. marinum dochodzi zazwyczaj w związku z czyszczeniem i wymianą wody w akwariach przeznaczonych do hodowli ryb.
• Chociaż zakażenie zwykle objawia się jako ziarniniak zlokalizowany na kończynach górnych, M. marinum może również prowadzić do choroby rozsianej u osób z obniżoną odpornością.
• Rozpoznanie stawiane jest na podstawie biopsji i posiewu.
• W leczeniu stosuje się klarytromycynę,  doksycyklinę i wycięcie chirurgiczne.

Inne zakażenia bakteryjne

• Koty mające kontakt z dzikimi zwierzętami mogą zostać zarażone dżumą lub tularemią.
• Przeniesienie na ludzi jest bardzo rzadkie, ale nie można go wykluczyć⁸.

Zakażenia wirusowe

Limfocytarne zapalenie splotu naczyniówkowego i opon mózgowych

• Wirus atakujący chomiki, świnki morskie, myszy i inne gryzonie trzymane jako zwierzęta domowe.
• Zakażenie po kontakcie z zarażonymi w ten sposób gryzoniami przebiega u ludzi bezobjawowo lub powoduje chorobę grypopodobną z zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych.
• Odnotowano przypadki śmiertelnych zakażeń u biorców narządów, którzy trzymają gryzonie jako zwierzęta domowe⁹.
• Rozpoznanie stawia się na podstawie badania serologicznego.
• Nie istnieje swoista terapia.

Wścieklizna

• Niemal zawsze śmiertelna choroba wirusowa przenoszona poprzez ukąszenia zwierząt albo kontakt ran lub błon śluzowych z materiałem zakaźnym, atakująca ośrodkowy układ nerwowy.
• Powszechna na całym świecie; bardzo rzadka w Europie Środkowej
• Ponieważ okres inkubacji może trwać od 3 do 8 tygodni, a w pojedynczych przypadkach nawet do kilku lat, z pewnością istnieją przypadki, w których ugryzienie przez zwierzę mogło nastąpić za granicą.
• Wścieklizna w fazie objawowej jest chorobą śmiertelną, na którą nie ma skutecznego leczenia przyczynowego. Istnieje jednak możliwość skutecznej profilaktyki przed- i poekspozycyjnej

Ospa małpia

• Zobacz artykuł Ospa małpia.

Inne choroby zakaźne

• Psy i koty mogą również przynosić kleszcze, a choroby przenoszone przez kleszcze również należy wymienić w niniejszym artykule, ale w rzeczywistości nie należą do chorób przenoszonych przez zwierzęta domowe.
  • Borelioza (choroba z Lyme)
  • KZM (kleszczowe zapalenie mózgu)
• To samo dotyczy roztoczy świerzbowca (Sarcoptes scabiei canis), które są przenoszone ze zwierząt domowych na ludzi i mogą powodować świerzb.

Profilaktyka

• Zwierzęta domowe powinny być poddawane regularnej opiece weterynaryjnej i niezbędnej profilaktyce¹⁰.
• Po każdym kontakcie ze zwierzęciem należy umyć ręce.
• Należy unikać bezpośredniego kontaktu z odchodami zwierzęcia.
• Osoby szczególnie narażone, takie jak noworodki i małe dzieci poniżej 5. roku życia, osoby starsze, osoby z obniżoną odpornością lub kobiety w ciąży powinny unikać kontaktu z gadami, małym drobiem, młodymi kaczkami, młodymi kotami i odchodami zwierząt domowych.